Polarnicy i literatura

Książka Krzysztofa Obremskiego jest monografią, ale też próbą podsumowania własnej drogi literaturoznawczej. Pierwsza część tytułu jest wieloznaczna. Odnosi się bowiem nie tylko do głównych bohaterów opowieści małżeństwa polarników, ale zarazem do rzeczywistości podbiegunowej. Jawi się ona jako egzotyczne terytorium przygód mrożących krew w żyłach, a zarazem wyobraża przestrzeń wolności. „Postacie polarnego świata” przypominają, że w literackich przekazach szczególnie Grenlandia bywała miejscem procesów dość ściśle powiązanych z historią i kulturą Polski oraz Europy końca XIX i nieomal całego XX wieku. W naszym stuleciu nadal ma znaczenie militarne i gospodarcze.

Książka Fridtjöf, co z ciebie wyrośnie. Opowieść o Nansenie odegrała w biografii toruńskiego uczonego rolę formacyjną i zdeterminowała jego wybory życiowe. Uprawianie literaturoznawstwa Obremski już z perspektywy emerytowanego profesora lokuje wśród zajęć ekstremalnych. Traktuje czytaną prozę jako pretekst do prezentacji poglądów na tematy ogólniejsze. Przykładowo: wyraźnie artykułuje negatywny stosunek do myślistwa oraz wszelkich form przemocy wobec zwierząt. Poszukując prawdy o kulturze polarnej, analizuje twórczość Centkiewiczów, czyli prozę doświadczeń ekstremalnych. Zwraca szczególną uwagę na obecne w niej przemilczenia oraz na respektowanie zasady stosowności, niezgodnej z naturalistycznym wymiarem egzystencji na Grenlandii. Przestrzeganie poprawności politycznej sprzyja rozmijaniu się z prawdą.

Obremski z niezwykłą pasją tropi w utworach brak logiki, przemilczenia i nieetyczne praktyki pisarskie. Demaskuje niewiarygodność przekazu literackiego. Konsekwentnie udowadnia, że znawca literatury powinien posługiwać się nie tylko erudycją literaturoznawczą, ale też pogłębioną znajomością realiów epoki, biografii i uwarunkowań historycznych. Koncentruje się na grach genologicznych, uwikłaniach literacko-politycznych. Studium zaprasza do dialogu o twórczości Centkiewiczów, która postrzegana jest jako pisarstwo wykraczające poza określenie „literatura dla młodzieży”. Książki ich przeszły do historii literatury, mimo że w okresie PRL wychodziły w milionowych nakładach. Zagadnienia obecne w książkach Centkiewiczów konfrontuje autor ze współczesnymi postawami i ruchami społecznymi, takimi jak animalizm, feminizm czy wegetarianizm.

Rozbudował historycznoliterackie wątki detektywistyczne. W rozdziale czwartym np. precyzyjnie dowiedzione jest, że książka Bohaterski szturman. Opowiadanie opracowane na podstawie pamiętnika Waleriana Albanowa nie jest parafrazą oryginalnego pamiętnika Zagubieni wśród lodów. Małżonkowie zawłaszczyli jego przekład autorstwa Zofii Łapickiej, opublikowany kilka miesięcy po wydaniu książki Centkiewiczów w 1956 roku. Rozważania poświęcone Bohaterskiemu szturmanowi przybierają postać dochodzenia, którego celem jest wyjaśnienie, dlaczego przeróbka tłumaczenia pamiętnika Albanowa odznacza się estetyką socrealizmu oraz tendencją „odwilżową”. Przedstawiona sprawa jest przyczynkiem do wyeksponowania zjawiska starego jak literatura, a polegającego na dostosowywaniu narracji do aktualnie obowiązującej poprawności politycznej.

Jak przekonuje Obremski, fundamentalną rolę u przyszłego naukowca odgrywają młodzieńcze marzenia i aspiracje. W narrację literaturoznawczą wpisał autor wątek autobiograficzny, zupełnie otwarcie wyeksponował go w rozdziale 15: to przykład bardzo dobrze napisanego autobiograficznego eseju profesorskiego. Autobiografista z dozą autoironii przedstawia siebie jako jeszcze jedną „postać polarną”. Opowiada o zamiłowaniu do wyczynów i przygodnych ekstremalnych zdarzeniach, w których uczestniczył. Przyszły profesor zafascynował się Nansenem, który z jednej strony był „polarnym twardzielem”, a z drugiej miał odwagę myślenia.

Krzysztof OBREMSKI, Postacie polarnego świata Aliny i Czesława Centkiewiczów, posł. Maciej Wróblewski, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2026.