Hanna Wolska
Rys. Sławomir Makal
Modele naukowe posługują się niemal zawsze uproszczoną siatką powiązań pomiędzy elementami, która działa na prostszej zasadzie niż rzeczywiste (faktyczne) struktury badanego zjawiska. Tym samym model odnosić się będzie do uproszczonego fragmentu badanego zjawiska naukowego.
W naukach prawnych model jest ujmowany jako obraz określonego zjawiska prawnego skonstruowany w drodze abstrakcji do konkretnych celów badawczych i na postawie przyjmowanych założeń upraszczających. Obraz ten ma stanowić narzędzie do zdobywania wiedzy o badanych zjawiskach prawnych, w szczególności tych słabo znanych, poprzez porównywanie ich hipotetycznych struktur oraz funkcji do zjawisk znanych i wystarczająco opisanych. Jest również środkiem pośredniego poznania określonych przepisów, a także sposobem dostarczania informacji o zasadach ich interpretacji. Model pozwala także ocenić, czy stan prawny oraz rzeczywisty (stosowany w praktyce) pokrywają się oraz jak należałoby usprawnić nieprawidłowe elementy badanego zjawiska prawnego, m.in. poprzez formułowanie postulatów racjonalizacyjnych de lege lata i de lege ferenda.
Modele naukowe stanowią konkretną konstrukcję myślową, którą konstruuje się za pomocą określonych elementów. Elementy te są zaś częścią składową modelu i nadają mu odrębną właściwość. Łączą się one w związki, na podstawie których wyprowadzane są wnioski w zakresie analizowanego obiektu badań. Zauważyć przy tym należy, że na podstawie tych samych elementów można budować różne modele. Badany obiekt może mieć także wiele modeli uwzględniających różne jego elementy w sposób bardziej lub mniej szczegółowy. Wybór tego, co ma lub nie ma zostać uwzględnione w modelu, zależy od celu konstruowanego modelu.
Każdy konstruowany przez badacza model naukowy posługuje się założeniami upraszczającymi z uwagi na złożoną postać badanych zjawisk (w tym prawnych). W modelu pomijane są czynniki komplikujące dane zagadnienie, czyniąc odwzorowany przedmiot mniej skomplikowanym. Modele naukowe posługują się niemal zawsze uproszczoną siatką powiązań pomiędzy elementami, która działa na prostszej zasadzie niż rzeczywiste (faktyczne) struktury badanego zjawiska. Tym samym model odnosić się będzie do uproszczonego fragmentu badanego zjawiska naukowego.
Z perspektywy nauk prawnych model różni się także charakterem od takich terminów jak „system”, „teoria”, „postulat” i „standard”.
Po pierwsze, termin model jest węższy niż pojęcie systemu prawa. Model dotyczy wyłącznie fragmentarycznych oraz ilościowych rozważań prawnych, natomiast system prawa obejmuje ogół obowiązujących norm, zasad, reguł, klauzul generalnych i teorii. W konsekwencji różnica pomiędzy tymi pojęciami polega na tym, że system prawa stanowi spójną oraz kompletną całość, podczas gdy model jest uproszczoną konstrukcją, powstałą na podstawie przyjętego zbioru norm i załączeń. Model jako pojęcie odnoszące się do węższego fragmentu rzeczywistości, może stanowić jedynie element stanowiący wyłącznie część „owego” systemu.
Po drugie, charakteryzującą cechą zasadniczo wyróżniającą model jest stopień wyrażenia abstrakcji, pojęć oderwanych i uproszczeń. Treść teorii wyraża się m.in. w postaci zbioru sądów i twierdzeń, które są związane ze sobą prawami logiki i szczegółowymi prawami nauki oraz odzwierciedlających związków właściwych dla rzeczywistości.
Po trzecie, postulat – jako propozycja wyznaczająca kierunki w zakresie kształtowania, systematyzowania, porządkowania norm prawnych oraz ich interpretacji – wskazuje wyłącznie na możliwość realizacji pewnego działania w prawie. W przeciwieństwie do tego w przypadku modelu przypisuje się pewne właściwości samemu obiektowi (zjawisku prawnemu). Ponadto istotnym elementem treściowym postulatu jest korekta stanu badanego, polegająca np. na zmodyfikowaniu, dodaniu lub usunięciu pewnej części składowej działania będącego przedmiotem opisu. W powyższym znaczeniu postulaty mogą stanowić wyłącznie jeden z elementów budujących model, niemniej nie mogą być utożsamiane z jego całokształtem.
Po czwarte, standardy odnoszą się do sytuacji idealnej (doskonałej, pożądanej), natomiast modele opisują zjawisko zastałe i w tym kontekście mogą one mieścić się lub wykraczać poza teoretycznie wytyczone standardy. Ponadto standard może służyć jako punkt odniesienia albo cel, do którego należy dążyć, podczas gdy model wyłącznie odbija lub odtwarza przedmiot badany (zjawisko).
Za przykład abstrakcyjnego i teoretycznego modelu w naukach prawnych uznać należy model prawa technologii kwantowych. Wspólnie z mecenas Olgą Zinkiewicz-Będźmirowską (Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Gdańskiego) oraz dr. hab. Marcinem Pawłowskim, prof. UG (kierownikiem Zespołu Kwantowego Cyberbezpieczeństwa i Komunikacji w Międzynarodowym Centrum Teorii Technologii Kwantowych) przygotowaliśmy wniosek o dofinansowanie badań naukowych w zakresie skonstruowania pierwszego na świecie teoretycznego modelu prawa technologii kwantowych, który sprosta wyzwaniom stawianym przez technologie kwantowe w obszarze ochrony danych osobowych i cyberbezpieczeństwa. Model ten określać będzie wytyczne, zasady i standardy (w tym etyczne), które powinny warunkować działanie technologii kwantowych.
Konstrukcja modelu oparta będzie na szeregu wzajemnie ze sobą powiązanych elementów, na które znaczący wpływ będą miały czynniki o charakterze technicznym (fizycznym, informatycznym), aksjologicznym, politycznym oraz normatywnym. Czynniki te wyznaczać będą wzajemne zależności i powiązania w ramach określonych płaszczyzn badawczych (ochrony danych i cyberbezpieczeństwa). Ich połączenie zaś doprowadzi do skonstruowania i wskazania cech teoretycznego modelu prawa technologii kwantowych w obszarze ochrony danych oraz cyberbezpieczeństwa. Będzie to model wypracowany w oparciu o dialog pomiędzy prawnikami a fizykami kwantowymi.
Teoretyczny model prawa technologii kwantowych będzie mógł być wykorzystywany w ramach rozmaitych regulacji krajowych i międzynarodowych. Pozwoli on bowiem dogłębnie zrozumieć wpływ, jaki rozwijające się technologie kwantowe mogą wywierać na obowiązujące przepisy prawne, a także zidentyfikuje potrzeby legislacyjne, które mogą pojawić się w wyniku tych dynamicznych zmian. Będzie on także wskazywał, w jaki sposób różne jurysdykcje mogą współpracować, aby harmonizować regulacje dotyczące technologii kwantowych.
Ponadto wyniki badań będą stanowić podstawę do tworzenia jeszcze niezdefiniowanego prawa technologii kwantowych. Będą one stanowić także materiał do opracowania podręczników akademickich oraz dalszych badań w obszarze prawa technologii kwantowych.
Pojęcie „prawa technologii kwantowych” nie zostało dotychczas zdefiniowane (nie posiada definicji legalnej ani doktrynalnej). Z uwagi na brak wyznaczonych ram prawnych wstępnie w projekcie badawczym (wniosku) pt. „Sprint or shortness of breath? Legal regulations in collision with quantum technologies: a dialogue between lawyers and physicists” prawo technologii kwantowych rozumiane będzie jako ogół czynników regulacyjnych dotyczących rozwoju, wdrażania i użytkowania technologii opartych na mechanice kwantowej, w tym m.in. norm prawnych zapewniających ich bezpieczne i etyczne wykorzystanie, chroniących dane osobowe. Szczegółowa definicja tego pojęcia zostanie sformułowana przez zespół badawczy po przeprowadzeniu wnikliwych badań w ramach niniejszego projektu.
W naukach modele pełnią różne funkcje. Wśród nich można wymienić funkcję wyjaśniającą, heurystyczną, reprezentującą. Pierwsza z nich polega na wytłumaczeniu powstałej rzeczywistości oraz uzasadnieniu przyczyn powstałego zjawiska. Tworzone przez naukowców modele pozwalają zrozumieć funkcjonowanie danych zjawisk (w tym prawnych). Stanowią także środek poznawczy, m.in. regulacji prawnych, co ma istotne znaczenie dydaktyczne jako podsumowanie stanu wiedzy o badanych przedmiotach. Funkcja wyjaśniająca przejawia się również w konstruowaniu analogii pomiędzy prawidłowościami różnych grup zjawisk (podmiotów), co umożliwia zaś odkrywanie elementów ich struktury. Mieści się ona w zakresie tak rozumianego poznania pośredniego, w którym przedmioty badane są dwoma różnymi przedmiotami o wspólnych cechach. Dzięki modelowi naukowemu można także, w niektórych sytuacjach, drogą rozumowań dedukcyjnych ustalić prawidłowości, które nie mogłyby być uprawnione naukowo, albo z powodu braków w istniejącym stanie danych, regulacji prawnych, albo z uwagi na niedostateczny zasób wiedzy ogólnej (teoretycznej).
Funkcja heurystyczna związana jest z wykrywaniem nowych informacji (faktów) i związków między nimi. Model naukowy jako pewnego rodzaju „obraz” pojęciowy stanowi narzędzie zdobywania informacji w danej dziedzinie prawa. Jest on jednocześnie nośnikiem informacji o zjawiskach prawnych. Funkcja heurystyczna modelu jest także użyteczna w procesie stosowania teorii. Za pomocą modeli możliwe jest „określenie czy między różnymi założeniami i twierdzeniami istnieją sprzeczności, czy założenia są konieczne i wystarczające i czy hierarchię można uporządkować pod względem praw bardziej ogólnych i bardziej szczegółowych”. Z kolei, gdy teoria jest zbyt skomplikowana dla obrazowania danej klasy zjawisk, to część badaczy konstruuje na jej podstawie model, za pomocą którego badają dane zjawisko.
Natomiast funkcja reprezentująca stanowi odwzorowanie lub reprezentowanie pewnego układu zjawisk prawnych. Odwzorowanie to opiera się na przyporządkowaniu modelu i przedmiotu badanego w zakresie podobieństwa ich struktur. W aspekcie rozważanej funkcji w piśmiennictwie wyróżnia się dwa stanowiska. Pierwsze ujmuje model jako „aproksymację” w stosunku do rzeczywiści, zaś drugie charakteryzuje modele jako wyidealizowane twory stanowiące ekonomiczną reprezentację systemu praw.
Podsumowując uwagi na temat wielości podstawowych funkcji przypisywanych modelom w badaniach naukowych, należy zauważyć, że wskazanie decydującej roli jednej z nich będzie zazwyczaj podporządkowane celowi (potrzebie), któremu ma służyć dany model naukowy.
Opracowanie zostało przygotowane na podstawie badań naukowych, których efektem jest monografia pt. Model relacji pomiędzy krajowymi organami administracji publicznej a przedsiębiorcami (Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2022) oraz artykuł naukowy pt. Model jako forma poznania naukowego. Próba zdefiniowania („Prawo i więź”, nr 2 (45), 2023, s. 53-72). Ponadto opracowanie odnosi się do projektu badawczego pt. Sprint or shortness of breath? Legal regulations in collision with quantum technologies: a dialogue between lawyers and physicists, złożonego do konkursu NCN.
Dr hab. Hanna Wolska, Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Gdańskiego. Koordynator Laboratorium Praktyki Prawa Centrum Interdyscyplinarnych Badań nad Prawem UG
