Fenomen Nowogrodu Wielkiego

Kreml w Nowogrodzie Wielkim. Źródło: Wikipedia

Mieszkańcy Nowogrodu Wielkiego aktywnie brali udział w życiu politycznym swego miasta, a szerszy dostęp do tej sfery ich życia związany był z ograniczeniem władzy książęcej w Nowogrodzie już w I połowie XII w. Ustrój wiecowy umożliwiał Nowogrodzianom szerszy dostęp do życia politycznego i społecznego aniżeli mieszkańcom pozostałych ziem ruskich. Dlatego też mieszkańcy Nowogrodu Wielkiego mieli możliwość oddziaływania w dużej mierze na politykę i przedsięwzięcia gospodarcze władz tego miasta.

Życie Słowian wschodnich w ciągu wielu stuleci płynęło nad brzegami Dniepru, Desny, Wołchowa i jeziora Ilmeń, górnej Wołgi i górnej Oki. Ruś starodawna, Ruś czasów książąt Światosława, Włodzimierza i Jarosława Mądrego, nie jest bynajmniej początkiem historii Słowian wschodnich, lecz stanowi wynik długotrwałego rozwoju plemion słowiańskich, które od najdawniejszych czasów były dużą i aktywną siłą w dziejach Europy.

Ziemie, zjednoczone następnie w państwo staroruskie, zamieszkane przez różne plemiona Słowian wschodnich, były od najdawniejszych czasów miejscem ożywionej wymiany handlowej. Szerokie kontakty handlowe utrzymywały wszystkie plemiona słowiańskie żyjące w dorzeczu Dniepru, nad jeziorem Ilmeń oraz w dorzeczu Wołgi i Oki.

Pierwsze miasta ruskie powstały w IX w. i miały charakter feudalny. Około połowy IX w. Ruś posiadała co najmniej dwa ważne ośrodki polityczne: jeden skupiony wokół Nowogrodu, drugi zaś wokół Kijowa.

Nowogród Wielki powstał nad Wołchowem, niedaleko od miejsca, w którym rzeka ta wypływa z jeziora Ilmeń. Początek miastu dały plemiona Słowienów nowogrodzkich, przybyłych na terytorium dzisiejszego dużego ośrodka miejskiego, jakim jest Nowogród Wielki. Plemiona te zamieszkiwały zarówno brzegi Wołchowa i ziemie położone wzdłuż Łowaci wpadającej do Ilmenia od strony południowej, jak również rozległe tereny leżące w dorzeczu Msty oraz górnego i środkowego biegu Mołogi, dopływu Wołgi. Na ziemi zajmowanej przez Słowienów nowogrodzkich znajdowało się kilka grodzisk i osiedli rolniczych. Wśród nich wyróżnić należy grodzisko Stara Ładoga oraz gród, na miejscu którego powstał później Psków.

O przybyciu na te tereny pierwszych plemion świadczą liczne kurhany, odkryte na ziemi nowogrodzkiej w trakcie prowadzonych prac wykopaliskowych. W kurhanach tych chowani byli zmarli. Zgodnie z wierzeniami pogańskimi, wraz ze zmarłymi składano do grobu broń, narzędzia pracy, sprzęt codziennego użytku oraz inne przedmioty, które służyły im za życia. Dzięki poznaniu obrzędu pogrzebowego praprzodków dzisiejszych mieszkańców Nowogrodu Wielkiego i jego okolic, archeologowie uzyskali cenne materiały, służące im za podstawę studiów nad kulturą materialną i duchową dawnego społeczeństwa, zamieszkującego obszary położone nad Wołchowem, wzdłuż Łowaci, w dorzeczu Msty i Mołogi.

W państwie staroruskim miasto składało się z dwóch części: centralnej (właściwego grodu) oraz podgrodzia (posadu). Część centralna nazywana była najpierw dietińcem, a od XIV w. kremlem. Była ona otoczona murem i stanowiła siedzibę księcia i jego urzędników. Natomiast podgrodzie (posad) było przeważnie nieobwarowane, lecz otoczone wałem ziemnym i rowem. Posad zamieszkały był przez ludność kupiecką i rzemieślniczą.

W pierwszych etapach rozwoju miast ruskich ośrodek, wokół którego skupiała się klasa panująca, stanowił gród, określany mianem dietiniec, kreml oraz gorod. To warowne centrum miasta zazwyczaj zajmowało wzniesienie górujące nad osadą. Generalnie rzecz biorąc, pod względem rozplanowania wszystkie miasta były podobne do siebie, co wynikało z ich feudalnego charakteru.

Gród był rezydencją seniora feudalnego oraz jego najbliższego otoczenia. Mury grodu służyły do obrony zarówno przed wrogiem zewnętrznym, jak i na wypadek powstania zbrojnego mieszkańców miasta. Do takich wystąpień dochodziło bowiem często chociażby w okresie panowania Włodzimierza Światosławowicza, księcia nowogrodzkiego panującego w Nowogrodzie w latach 969-977 i 979-988, piastującego następnie godność księcia połockiego i wielkiego księcia kijowskiego.

W miarę jak postępował proces kształtowania się scentralizowanego państwa, rosyjskie miasta stopniowo traciły swą samodzielność i podporządkowywały się ogólnemu systemowi rządów, przyjętemu w państwie moskiewskim. Wywołało to zasadniczy wpływ na zmiany w życiu społecznym i charakterze osadnictwa grodu. W owym czasie gród odgrywał nadal istotną rolę, stanowiąc umocnione centrum miasta oraz ośrodek władzy, jednakże przestał być on rezydencją samodzielnego wielkiego feudała i jego dworu.

Nowogród Wielki leży u źródeł Wołchowa. Rzeka ta dzieli miasto na dwie części. Po stronie zachodniej wznoszą się w centrum miasta, na brzegu Wołchowa, mury kremla, które opasują sobór św. Sofii i liczne budowle, które niegdyś stanowiły pałac arcybiskupa nowogrodzkiego. Kreml nowogrodzki w obecnej postaci istnieje od końca XV w. Poza kremlem wyróżnikiem Nowogrodu Wielkiego jest Zamczysko Jarosława, mieszczące się w dzielnicy Sławieńskiej na brzegu Wołchowa, naprzeciwko kremla. Nazwa tego miejsca pochodzi od znajdującego się tam zamku książęcego, który został zbudowany w XI w. przez Jarosława Mądrego.

Spośród innych interesujących miejsc wymienić należy Grodzisko Ruryka. Działalność polityczna samego Ruryka jest mało naświetlona w literaturze staroruskiej. Zgodnie ze świadectwem Powieści lat minionych Ruryk „rozdawał swym mężom miasta: jednemu Połock, drugiemu Rostów, trzeciemu Biełooziero i władał Słowienami, Krywiczami, Merianami, Wesami i Muromcami”. Z tego samego źródła wynika, że pewna część towarzyszy Ruryka z Askoldem i Direm na czele odłączyła się od niego i zajęła Kijów.

Gdy Ruryk panował w Nowogrodzie, Askold i Dir władali ziemią kijowską i zorganizowali pomyślną wyprawę na Konstantynopol. Podczas gdy Kijów brał udział w dalekiej wyprawie na Bizancjum, Nowogród organizował się i gromadził siły. Rezultaty nie dały długo na siebie czekać. Następca Ruryka, książę Oleg, mógł już z powodzeniem spożytkować zgromadzone siły i środki. Stojąc na czele wielkiego wojska wyprawił się Dnieprem na południe i opanował kolejno Smoleńsk, Lubecz, a wreszcie i Kijów.

W miastach staroruskich plac targowy umiejscowiony był bezpośrednio pod murami zamku. Duże miasta posiadały kilka placów targowych, jednakże jeden z nich pełnił rolę głównej targowicy. Targ był najbardziej ożywionym punktem każdego miasta. Stały tu nie tylko liczne kramy i stragany, ale także cerkwie noszące imiona świętych – patronów handlu, za jakich na Rusi uważano Mikołaja Mirlińskiego i Paraskiewę Piatnicę. W obrębie targowicy umiejscowione były także faktorie handlowe, skupiające zarówno przyjezdnych kupców rosyjskich, jak i kupców zagranicznych przybywających tłumnie do dużych miast.

W Nowogrodzie Wielkim już w XII w. powstał kantor hanzeatycki. Swój największy rozkwit datował on na okres XIII i XIV w. Kantor ten zajmował dość dużą powierzchnię, odgrodzoną od targu solidnym ogrodzeniem. Na jego terenie znajdowało się kilka piętrowych domów, w których mieszkali kupcy i subiekci. Tu także rozmieszczone były liczne spichrze i piwnice, służące do składowania różnorodnych towarów.

Istota fenomenu miasta i republiki nowogrodzkiej

Fenomen Nowogrodu Wielkiego od dawna fascynował historyków, archeologów, kulturoznawców i politologów. Większość z nas kojarzy to miasto z Aleksandrem Newskim i z bogatym kupcem Sadko Sytyniczem. Nowogród Wielki wielokrotnie pojawia się w legendach ludowych. Wśród nich jedna szczególnie sławi chwałę tego miasta. Jest nią podanie o dzwonie zwołującym lud na wiece.

Początek organizacji wiecowych na Rusi tkwi w najdawniejszych obyczajach Słowian. Opisy ich odnaleźć można u Prokopiusza z Cezarei. Czytamy u niego, iż plemiona Słowian i Antów nie są rządzone przez jednego człowieka, lecz żyją z dawien dawna w ludowładztwie, dlatego też decyzje u nich zapadają za powszechną zgodą. Pod tymi naradami, na których decyduje się wspólnie, należy rozumieć zgromadzenia ludowe. O nich też mówi Prokopiusz, opisując konkretne wydarzenia z życia tych plemion.

Wiece w największych miastach staroruskich pojawiły się już w X w. Zgromadzenia wiecowe stały się w późniejszym czasie zjawiskiem powszechnym w związku z upadkiem autorytetu książąt. Zgromadzenia wiecowe istniały przez długi czas na ziemiach północno-wschodniej Rusi. Wśród nich do historii przeszły wiece w Nowogrodzie, Pskowie i Połocku. W miastach tych feudalne możnowładztwo posiadające władzę w swym ręku i we własnym interesie ograniczające wpływy książąt nie miało wystarczającej siły do unicestwienia zgromadzeń ludowych, ale było dostatecznie silne, by zmienić je w narzędzie swoich interesów.

Mieszkańcy Nowogrodu Wielkiego aktywnie brali udział w życiu politycznym swego miasta, a szerszy dostęp do tej sfery ich życia związany był z ograniczeniem władzy książęcej w Nowogrodzie już w I połowie XII w. Ustrój wiecowy umożliwiał Nowogrodzianom szerszy dostęp do życia politycznego i społecznego aniżeli mieszkańcom pozostałych ziem ruskich. Dlatego też mieszkańcy Nowogrodu Wielkiego mieli możliwość oddziaływania w dużej mierze na politykę i przedsięwzięcia gospodarcze władz tego miasta. Dzięki odrębności ustroju społecznego Nowogrodu Wielkiego możliwy był także żywiołowy rozwój rzemiosła, handlu, architektury i sztuki. Cechą charakterystyczną nowogrodzkiego społeczeństwa była przewaga wolnych rzemieślników, a także istnienie organizacji cechowych w tym mieście, skupiających przedstawicieli wielu profesji.

Decydująca rola w zaniku zebrań wiecowych na Rusi przypisywana jest Tatarom. Ci bowiem szybko zaznajomili ruskie księstwa z władzą, z którą nie można iść na kompromis i której trzeba się podporządkować bezapelacyjnie. Nowogród także poznał brzemię władzy tatarskiej i bardzo dobrze przyswoił sobie zasady uległości politycznej wobec Ordy. Pomimo tego nie myślał znieść organizacji wiecowych.

Panowanie tatarskie rzutujące na wszystkie najistotniejsze mechanizmy życia politycznego wywarło znaczący wpływ na myśl polityczną państwa ruskiego. Dążenie do przeciwstawienia się obcej hegemonii wymusiło potrzebę znalezienia takich posunięć praktycznych oraz wypracowania takich konstrukcji prawnych, które mogłyby stworzyć trwały fundament suwerennej władzy książąt ruskich. Dlatego pojęcia o suwerenności władcy i państwa w znacznej mierze krystalizowały się w toku walk z mongolskim najeźdźcą.

Nowogród Wielki przez długi czas wytrwale strzegł swej suwerenności. Dzięki zajmowanej pozycji w świecie ruskim długo mógł się on opierać zaborczej polityce Moskwy i pewnie eksponować swój autonomiczny status. Jeżeli wobec księstw udzielnych władcy moskiewscy wypracowali w zasadzie jednolity i trwały zespół środków nacisku, zdolny przywieść je do subordynacji, to zasady te w żaden sposób nie zdawały egzaminu w odniesieniu do republiki nowogrodzkiej. Powodem tego była przede wszystkim odmienność ustroju i tradycji, jak również usytuowania geopolitycznego Nowogrodu Wielkiego. Wszystkie te czynniki nakazywały imać się Moskwie innych instrumentów politycznych w stosunku do tego miasta. Ale też zamiary książąt moskiewskich wobec Nowogrodu były odmienne. Ograniczenia suwerenności księstw udzielnych sprowadzały się w zasadzie do nadzorowania ich polityki zagranicznej, zwłaszcza kontaktów z Ordą. Wobec Nowogrodu zamiary sięgały dalej. Moskwa nie tylko pragnęła ingerować w politykę zagraniczną tego miasta, ale i w jego ustrój oraz w organizację życia wewnętrznego. Dlatego też zakusy książąt moskiewskich na suwerenność Nowogrodu nabrały odmiennego charakteru, zarówno ze względu na sposób realizacji, jak i na zasięg roszczeń Moskwy.

Podstawą artykułu są wyniki badań zawarte w monografii autorki: Nowogród Wielki: rozwój gospodarczo-społeczny i upadek, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2024.