Bartłomiej Kurzyk
Rys. Sławomir Makal
Wiele napisano już na temat roli studiów w edukacji. Doceniając cele wyższe – szeroki rozwój osobisty i społeczny studentów, poszerzenie horyzontów, kształtowanie dojrzałych wzorców kultury i wartości itp. – należy jednak się zgodzić, że dużą częścią celów związanych ze studiowaniem jest przygotowanie studentów do wejścia na rynek pracy. Współczesny świat stawia wysokie wymagania wobec absolwentów, oczekując nie tylko solidnej wiedzy teoretycznej, ale przede wszystkim posiadania konkretnych umiejętności zawodowych. Aby dopasować się do wymagań otoczenia, uczelnie, które historycznie koncentrowały się na transferze wiedzy, słusznie zwracają coraz większą uwagę na rozwój umiejętności zastosowania jej w praktyce. Stosunkowo mała ich liczba jednak dostrzega konieczność wsparcia rozwoju studentów w trzecim klocku układanki – bazowych umiejętnościach profesjonalnych.
Jest to grupa umiejętności, która rzadko znajduje odzwierciedlenie w programach nauczania. Obejmuje kompetencje, które jednak w znacznym stopniu wpływają na ocenę kandydatów do pracy lub docenienie nowych pracowników. Takie, które niemal zawsze są wymagane przez pracodawców, ale bardzo rzadko się ich uczy. Takie, które już na studiach stanowią często dużą barierę dla świeżych studentów i utrudniają im studiowanie z sukcesem.
Wśród takich umiejętności można wyróżnić na przykład produktywność (zarządzanie czasem, skupieniem i energią, planowanie i organizowanie, prowadzenie kalendarza), zarządzanie projektami, zarządzanie osobistą wiedzą profesjonalną (PKM), efektywne notowanie i uczenie się, komunikacja pisemna, wystąpienia publiczne, umiejętności sprawnej pracy z komputerem, umiejętności związane z zatrudnialnością (opracowanie CV, rozmowa kwalifikacyjna, zarządzanie wizerunkiem on-line) itp.
Dyskusyjne jest rzecz jasna, na ile to rolą uczelni jest uczenie studentów tego rodzaju umiejętności. Czy nie są to kompetencje, które studenci powinni mieć już solidnie rozwinięte po skończeniu szkoły średniej? Czy nie są to umiejętności, za które to studenci powinni być całkowicie odpowiedzialni? Czy uczelnia nie powinna ich po prostu wymagać i oczekiwać nadrobienie braków, jeśli takie są? W idealnym świecie pewnie można by tak uznać, praktyka jednak pokazuje, że nawet na dobrych uczelniach studenci mają spore problemy na tym polu. Często nawet nie mają świadomości swoich niskich kompetencji w tym zakresie. W skrajnych przypadkach takie osoby nie kończą studiów. Zazwyczaj jednak udaje im się to, lecz mają problemy ze znalezieniem pracy lub ich kariera nie rozwija się tak szybko, jak by mogła. Często barierą nie są wiedza i umiejętności kierunkowe, a np. fatalna komunikacja w środowisku profesjonalnym, niska samodzielność, niedotrzymywanie terminów, brak wrażliwości kulturowej itp. Tacy absolwenci również stanowią później wizytówkę szkoły wyższej, która przyznała im dyplom.
Jestem daleki od stwierdzenia, że to uczelnia powinna przyjąć całkowitą odpowiedzialność za kształcenie bazowych umiejętności profesjonalnych wśród swoich studentów. Stoję jednak na stanowisku, że powinna im w tym mądrze pomóc. Może to zrobić na trzy sposoby.
Pierwszym scenariuszem jest wprowadzenie do programów przedmiotów skoncentrowanych na rozwoju wybranych umiejętności. Tego rodzaju kursy pojawiają się wybiórczo w programach różnych studiów – na przykład na niektórych kierunkach nadal można spotkać laboratoria informatyczne poświęcone zaawansowanej (a często i podstawowej) obsłudze MS Office. Na studiach biznesowych pojawiają się przedmioty kształtujące umiejętności negocjacji lub wystąpień publicznych. Problemem w przypadku takiego rozwiązania jest wybiórczość wynikająca z mocnych ograniczeń pojemności programów studiów, nie mogą być one przecież przeładowane tego typu zajęciami. W praktyce w programie studiów mogą pojawić się dwa lub trzy przedmioty z takiej kategorii. Wybór umiejętności wspieranych w taki sposób musi więc być dobrze przemyślany – czy taka kompetencja rzeczywiście jest kluczowa dla absolwentów tego kierunku? Dlaczego obsługa MS Office ma być ważniejsza niż kształtowanie umiejętności pisania? Dlaczego wystąpienia publiczne są elementem programu, a nie ma w nim miejsca na produktywność albo umiejętności związane z zarządzaniem osobistą wiedzą profesjonalną?
Drugim rozwiązaniem jest całościowe zaprojektowanie programu studiów w taki sposób, aby rozwój poszczególnych umiejętności był jego integralną częścią, organicznie wkomponowaną w realizowane zajęcia. Przykładowo, jeśli pożądane jest, by studenci potrafili sprawnie pisać, jeden (lub więcej) z przedmiotów kierunkowych może wykorzystywać pracę pisemną na zaliczenie jako pretekst do przekazania studentom wiedzy na temat efektywnego pisania tekstów wysokiej jakości. Ocena i komentarze do prac obejmują nie tylko warstwę merytoryczną, ale również pogłębioną analizę jakości dostarczonego tekstu. Oznacza to jednak jednocześnie, że prowadzący zajęcia kierunkowe muszą mieć przynajmniej podstawowe kompetencje takiej oceny i umiejętności poprowadzenia studentów przez proces doskonalenia tekstu. Podobnie zaliczeniem może być prezentacja. Prowadzący, poza przekazaniem wiedzy i rozwojem umiejętności będących treścią przedmiotu, uczy wtedy jednocześnie studentów technik wystąpień publicznych i przekazuje im cenny feedback do przeprowadzonych prezentacji. Takie zajęcia również wymagać będą podwójnych kompetencji dydaktycznych. Ten scenariusz jest więc niezwykle trudny do wprowadzenia. Wymaga świetnej współpracy (zwykle mniej licznego) zespołu o różnorodnych kompetencjach i elastycznego mapowania przedmiotów kierunkowych z bazowymi umiejętnościami profesjonalnymi, by optymalnie wykorzystać czas studentów i możliwości prowadzących. Efektem może być świetny program i potencjalnie wspaniałe doświadczenie rozwojowe dla studentów, ale w praktyce taka organizacja studiów jest niezwykle trudna (a w wielu miejscach niemożliwa) do uzyskania.
Trzecim i – moim zdaniem – optymalnym scenariuszem, jest wprowadzenie do programu studiów jednego, kluczowego przedmiotu o ogólnym charakterze, w całości poświęconego rozwojowi bazowych umiejętności profesjonalnych. Zamiast mocno pogłębiać jedną lub dwie umiejętności w ramach programu studiów, można skupić się w ramach takiego przedmiotu na uniwersalnej logice rozwoju bazowych kompetencji. Na podstawie swojej orientacji w oczekiwaniach rynku pracy, autodiagnozy własnego poziomu umiejętności i pozyskanej wiedzy na temat metod rozwoju umiejętności, studenci mogą wykorzystać okazję udziału w zajęciach do tego, aby samodzielnie sterować swoim rozwojem. Są wtedy odpowiedzialni za wzrost swoich kompetencji i za swój potencjał na rynku pracy, uczelnia im w tym jednak aktywnie pomaga, dając świadomość, wiedzę i narzędzia do optymalizacji procesu rozwojowego.
To trzecie rozwiązanie zostało przez nas zastosowane na Wydziale Zarządzania Uniwersytetu Łódzkiego. Korzystając z całościowego przebudowania programów dydaktycznych przy okazji reformy szkolnictwa wyższego, w roku akademickim 2012/2013 wprowadziliśmy do programu niemal wszystkich kierunków studiów I stopnia przedmiot – rozwój umiejętności profesjonalnych. Jest on prowadzony w ramach pierwszego semestru studiów i są to jedne z pierwszych zajęć, z którymi stykają się nowi studenci, rozpoczynając studia.
Kurs ten realizuje trzy główne cele:
– Uwzględnia potrzeby zgłaszane przez pracodawców. Powszechnym zarzutem wobec absolwentów wchodzących na rynek pracy jest niewystarczający poziom podstawowych umiejętności niezbędnych w profesjonalnym środowisku. Umiejętności zarządzania czasem, projektami, komunikacji czy współpracy w zespole są nieodzowne w codziennych wyzwaniach nowoczesnych organizacji, co znajduje odzwierciedlenie nawet w treści ogłoszeń rekrutacyjnych. Nawet najlepsi merytorycznie absolwenci, jeśli nie posiadają tych kompetencji, napotykają trudności w zdobyciu zatrudnienia i osiągnięciu stabilnego sukcesu w środowisku profesjonalnym.
– Promuje świadome i aktywne studiowanie. Studia stanowią pierwsze doświadczenie edukacyjne, w którym samodzielność uczących się ma tak istotne znaczenie. Ten kurs dostarcza studentom praktycznych narzędzi do zarządzania własnym procesem edukacyjnym; motywuje do podejmowania świadomych decyzji w ramach dostępnych możliwości oferowanych przez uczelnię. Ponadto zachęca do zdobywania doświadczeń poza tradycyjnym nurtem nauki poprzez uczestnictwo w wydarzeniach branżowych, zaangażowanie w koła naukowe i organizacje studenckie, praktyki czy wolontariat.
– Dodatkowym celem jest dostarczenie studentom wiedzy i umiejętności przydatnych w samym procesie studiowania. Umiejętności takie jak komunikacja, praca w grupie czy zarządzanie czasem, oprócz ich oczywistego znaczenia w przyszłej karierze, mogą być z powodzeniem wykorzystywane już na studiach, przyczyniając się do poprawy wyników i efektywności całego procesu kształcenia. Stąd też decyzja o wprowadzeniu tego przedmiotu na wszystkich kierunkach studiów już w pierwszym semestrze. Studenci, którzy od początku studiów są zachęcani do weryfikowania i rozwijania bazowych umiejętności, mają szansę lepiej zaplanować swoje doświadczenie studiowania, uwzględniając wzrost kompetencji przez cały okres nauki.
Przedmiot jest prowadzony w formie ćwiczeń audytoryjnych. Przypada na niego 5 punktów ECTS i obejmuje łącznie 30 godzin zajęć. To oznacza, że studenci poświęcają na niego około 120 dodatkowych godzin pracy w ciągu semestru (z czego około 30 godzin przeznaczone jest na wykonanie projektu zaliczeniowego). Organizacja przedmiotu opiera się na 10 spotkaniach, z których każde trwa 3 godziny dydaktyczne.
Pierwszy z nich skupia się na podstawach rozwoju zawodowego i obejmuje trzy spotkania poświęcone kolejno: a) realiom aktualnego rynku pracy i ścieżkom rozwoju zawodowego, b) umiejętnościom zarządzania osobistą wiedzą profesjonalną – docieraniu do źródeł, oceną ich wiarygodności, uczeniu się itp. oraz c) rozwojowi umiejętności profesjonalnych. Trzecie z zajęć mają kluczowe znaczenie dla całego programu. W ich trakcie studenci poznają cykl rozwoju umiejętności, ćwiczą diagnozowanie własnych umiejętności, ustalanie celów rozwojowych, zyskują wiedzę na temat kształtowania nawyków itp. Kolejne dwa bloki programu bazują na wiedzy i umiejętnościach zdobytych podczas tych zajęć. Są okazją do przyjrzenia się w praktyce, jak ogólne zasady rozwoju umiejętności można zastosować do grup kompetencji, które nie tylko są potrzebne absolwentom do skutecznego startu kariery zawodowej, ale też mogą im niezwykle pomóc w samym doświadczeniu studiowania.
Drugi blok koncentruje się na zagadnieniach związanych z produktywnością, zarządzaniem czasem, uwagą i energią. W ramach tego bloku zajmujemy się również wprowadzeniem do zarządzania projektami i współpracą w zespołach. Dobra organizacja czasu, efektywne zarządzanie projektami zaliczeniowymi i świadome kształtowanie umiejętności pracy grupowej to umiejętności, z których studenci stale muszą korzystać w toku studiów.
Trzeci i ostatni blok podejmuje tematy związane z komunikacją. To dobra okazja, żeby wprowadzić zasady efektywnego pisania i dokładnie wyjaśnić zasady etycznego korzystania ze źródeł i powoływania się na nie w pracach. To także miejsce na eksplorowanie umiejętności wystąpień publicznych. Ponownie są to umiejętności, bez których duża część zaliczeń w toku studiów może być mocno utrudniona. Również i ten przedmiot kończy się zaliczeniem projektu w postaci prezentacji grupowej.
W oczywisty sposób lista umiejętności profesjonalnych niezbędnych do osiągnięcia sukcesu zawodowego i które mogłyby być elementem programu tego przedmiotu jest znacznie dłuższa. Uzupełnić ją mogą choćby takie umiejętności jak radzenie sobie ze stresem, kreatywność, asertywność, podstawowe umiejętności IT, przywództwo etc. Ograniczenia godzinowe powodują jednak konieczność wyboru tych kompetencji, które mają fundamentalne znaczenie dla studentów z perspektywy przyszłej obecności na rynku pracy, jak i samego procesu studiowania.
Należy podkreślić, że tematy wybrane na zajęcia, takie jak zarządzanie karierą zawodową, organizacja czasu oraz komunikacja w środowisku profesjonalnym, to obszerne dziedziny wiedzy. Zakres tych kompetencji jest znacznie szerszy niż to, co można objąć w ramach jednego przedmiotu. Celem tych zajęć jest jednak dostarczenie studentom fundamentalnej wiedzy, która pozwoli im zyskać świadomość i podjąć samodzielne działania w kierunku ciągłego doskonalenia, zgodnie z koncepcją uczenia się przez całe życie.
Kurs opiera się na aktywnych metodach nauczania. W trakcie zajęć studenci korzystają z różnych form pracy. Takie podejście ma na celu nie tylko aktywację grupy, ale też zapewnienie studentom doświadczenia współpracy w zróżnicowanych zespołach oraz z różnymi technikami pracy zespołowej. Oprócz typowych dyskusji i pracy grupowej nad zadaniem stosujemy również mniej konwencjonalne metody współpracy, takie jak burza mózgów, wyzwanie Marshmallow Challenge czy debata na wzór oxfordzki.
Znaczący nacisk kładziony jest na pracę własną studentów poza zajęciami i przygotowanie do zajęć. Przed każdym spotkaniem studenci dostają zestaw artykułów i materiałów multimedialnych do samodzielnego opracowania, co pozwala na skupienie się podczas zajęć na dyskusji i praktycznej pracy z treścią, zamiast na pasywnym odbiorze wiedzy. Dodatkowo studenci mają do wykonania liczne zadania domowe oparte na omawianym materiale i lekturach.
Głównym projektem zaliczeniowym kursu jest stworzenie planu przyszłej kariery zawodowej. Studenci pracują nad tym w trzyosobowych grupach przez cały semestr. W zależności od kierunku studiów wybierają odpowiednie dla siebie ścieżki kariery. Każda grupa przedstawia własne propozycje stanowisk i funkcji, z których wykładowca wybiera jeden wariant, nad którym grupa ma dalej pracować. Dzięki temu podejściu studenci mają możliwość skupienia się na interesujących ich projektach, a jednocześnie umożliwia to stworzenie zróżnicowanej gamy projektów dla całej grupy studenckiej.
W ramach pracy studenci muszą zgromadzić informacje o wybranej ścieżce, ocenić jej atrakcyjność, poznać wymagania pracodawców i przemyśleć, jak dostosować swoje studia, aby po ich zakończeniu mieć realne perspektywy w wybranym obszarze.
Ważnym elementem jest przeprowadzenie wywiadu z osobą reprezentującą wybraną ścieżkę zawodową. Studenci sami wybierają taką osobę, nawiązują z nią kontakt, przekonują do udziału w wywiadzie, przygotowują się do niego, a potem analizują uzyskane informacje. Dla wielu z nich jest to pierwszy poważny kontakt z przedstawicielami wybranej branży.
Wybrane przez studentów ścieżki rozwoju zawodowego nie muszą odzwierciedlać ich rzeczywistych aspiracji, zwłaszcza że pracują w grupie. Nawet jeśli ich plany zawodowe ulegną zmianie podczas studiów (zwykle tak jest), zdobyte umiejętności pozwolą im lepiej się przygotować do przyszłości. Paradoksalnie jednym z najlepszych efektów projektów jest odrzucenie eksplorowanej ścieżki kariery po uzyskaniu pogłębionej wiedzy o charakterze pracy lub wymaganych kompetencjach. Często się zdarza, że świadomość możliwości zawodowych wśród studentów I roku jest bardzo niska, a ich aspiracje zawodowe oparte na mrzonkach i szczątkowej informacji. „Do tej pory myślałem, że chcę pracować w agencji reklamowej, ale okazało się, że to zupełnie nie dla mnie, wybiorę coś innego” – jest wspaniałą obserwacją na pierwszym roku studiów, dość niefortunną jednak na ostatnim.
Na koniec kursu studenci przedstawiają swoje projekty w formie prezentacji grupowej. W ten sposób dzielą się pozyskanymi w trakcie pracy informacjami z pozostałymi uczestnikami zajęć.
Podsumowując, projekt „Rozwój umiejętności profesjonalnych” stanowi wyjątkowe przedsięwzięcie, skupiające się na podniesieniu świadomości i aktywności studentów w trakcie całego procesu kształcenia. Został on stworzony jako intensywny kurs wprowadzający nowo przyjętych studentów w realia akademickie oraz w tworzenie indywidualnego doświadczenia edukacyjnego. Dzięki zetknięciu się z aktualną wiedzą na temat kluczowych umiejętności profesjonalnych, takich jak zarządzanie własnym rozwojem zawodowym, produktywność czy komunikacja, studenci nie tylko zyskują przewagę na rynku pracy, ale stają się też bardziej świadomymi i skutecznymi uczestnikami procesu dydaktycznego.
Tak jak dałem temu wyraz w poprzednim artykule, tak i teraz stwierdzam, że takie inicjatywy powinny być w mojej opinii stałym elementem programów studiów, niezależnie od ich specyfiki, nie tylko tych biznesowych. Poza bezpośrednimi korzyściami rozwojowymi dla studentów program przynosi także wiele pozytywów dla wydziału czy całej uczelni. Skupienie na praktycznych kompetencjach studentów i wsparcie ich w dążeniu do realizacji zawodowych aspiracji odzwierciedla filozofię nowoczesnych trendów w edukacji wyższej.
Dr Bartłomiej Kurzyk, Wydział Zarządzania Uniwersytetu Łódzkiego
