Architekci wyobraźni

Polscy intelektualiści, którzy po II wojnie światowej znaleźli się na emigracji, nie mogli wiedzieć, czy i kiedy Polska wydostanie się spod sowieckiej dominacji. Jedni liczyli na kolejną wojnę, inni – liczniejsi – z czasem zaczęli godzić się z trwałością żelaznej kurtyny. Przy biurku w domu w podparyskim Maisons-Laffitte Jerzy Giedroyc starał się, by polska świadomość narodowa i w kraju, i na obczyźnie nie skostniała i nie skarlała – by kiedyś, gdy Polska znów stanie się wolna, Polacy (a przynajmniej polskie elity) byli na to gotowi. Proponował publikowanie w „Kulturze” wielu wybitnym myślicielom i pisarzom, także tym, których poglądów nie podzielał. I szukał inspiracji. Myśl Stanisława Brzozowskiego okazała się tu bardzo płodna.

Koncepcje Brzozowskiego na łamach „Kultury” omawiali i analizowali sam Giedroyc, Józef Czapski, Gustaw Herling-Grudziński i Czesław Miłosz. Publikacje o autorze Legendy Młodej Polski ukazywały się tam przez cały czas istnienia pisma (włącznie z ostatnim numerem z 2000 roku), ale Monika Anna Noga słusznie skupiła się na okresie 1947–1963 – od pierwszego numeru do publikacji szkicu Czapskiego O Brzozowskim. To w tych latach wymienieni autorzy polemizowali z Brzozowskim i starali się odpowiedzieć na pytanie, czy jego idee mogą być nadal aktualne dla Polaków. Późniejsze teksty to raczej świadectwa osobistego stosunku do dorobku tego myśliciela, ale pomyślane już mniej ambitnie niż np. książka Miłosza Człowiek wśród skorpionów. Studium o Stanisławie Brzozowskim (1962), stanowiąca zebranie w całość i omówienie poglądów Brzozowskiego, a jednocześnie osobiste świadectwo utożsamiania się z osamotnionym na emigracji twórcą.

W tekstach o każdym praktycznie polskim myślicielu od czasów Oświecenia zaleźć można pytania, czy jego idee są nadal aktualne. Często jest to niestety pytanie retoryczne, ale nie dlatego, że nie sposób na nie odpowiedzieć, lecz ponieważ autorzy nawet nie podejmują takiej próby. Monika Anna Noga natomiast sama go nie zadaje, ale podkreśla, jakich odpowiedzi udzielili na nie przede wszystkim Czapski i Miłosz. Definiuje cztery punkty zaczepienia: dwa związane z myślą Brzozowskiego, a dwa z podobieństwami losów interpretowanego i interpretatorów. Kluczowe jest wskazanie przez Miłosza na podobieństwa (choć nie pełną zbieżność) między omawianym myślicielem a bazowymi tezami egzystencjalizmu (w postaci, jaką nadali mu Sartre i Camus). Szybko pojawiają się jednak istotne różnice. Podobnie jak Sartre, również Brzozowski ustosunkowywał się do poglądów Marksa, ale w zupełnie inny sposób. Drugi punkt zaczepienia to znaczenie przeciwstawienia jednostki, społeczności i narodu w myśli Brzozowskiego i konsekwencje tego w postrzeganiu jego idei przez Giedroycia, dla którego ostatecznym celem każdej aktywności Polaka (w tym działalności literackiej) miało być przygotowywanie gruntu pod przyszłą wolną Polskę. Utylitarna rola literatury jest w polskiej kulturze kwestią kontrowersyjną już od czasów romantyzmu, a spory o to są żywe do dziś i myśl Brzozowskiego dostarcza im cennego paliwa (a trzeba się o to spierać, bo to ważne i nieoczywiste). Natomiast biograficzny punkt zaczepienia to – obok wspomnianego już poczucia osamotnienia Miłosza po ocenianym przez wielu jako niejednoznaczne zerwaniu z władzami PRL w 1951 roku – motywująca do działania i samodyscypliny rola myśli Brzozowskiego; jego apologia czynu była osobiście niezwykle ważna dla Czapskiego.

W pokoju, w którym od 1947 roku do śmierci w 1993 roku Czapski mieszkał w Maisons-Laffitte, nad jego łóżkiem znajduje się niewielka półka z książkami. Znajduje się, gdyż w 2016 roku całe wyposażenie pokoju zostało zrekonstruowane w Pawilonie Józefa Czapskiego w Krakowie, gdzie można je oglądać. Brzozowski zajmuje na tej półce ważne miejsce. Trudno o lepszy dowód na to, jak mógł (i może) być aktualny 112 lat po śmierci.

Monika Anna NOGA, Stanisław Brzozowski w kręgu „Kultury” paryskiej, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Stowarzyszenie Instytut Literacki Kultura w Paryżu, Łódź 2023, seria: Jerzy Giedroyc i…