Fot. UG
GDAŃSK Prof. Ryszard Horodecki (na fot.) z Międzynarodowego Centrum Teorii Technologii Kwantowych Uniwersytetu Gdańskiego otrzymał Medal Mariana Smoluchowskiego – najwyższe odznaczenie nadawane przez Polskie Towarzystwo Fizyczne. Doceniono go za wybitny wkład do podstaw teorii informatyki kwantowej i rozwoju fizyki w Polsce. Należy do wąskiego grona światowych fizyków, którzy stworzyli i obecnie rozwijają podstawy nowej, interdyscyplinarnej dziedziny – kwantowej informacji. W 2012 r. zdobył Advanced Grant ERC. Nagrodę Naukową PTF im. Wojciecha Rubinowicza przyznano dr. hab. Michałowi Parniakowi z Centrum Nowych Technologii Uniwersytetu Warszawskiego za serię wybitnych prac naukowych, stanowiących rozwinięcie technik kontroli światła oddziałującego z materią na poziomie kwantowym. Nagrody wręczono podczas 48 Zjazdu Fizyków Polskich.
Fot. UAM
BERLIN/POZNAŃ Dr Mateusz Taszarek z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza został pierwszym Polakiem uhonorowanym nagrodą European Meteorological Society. Otrzymał EMS Young Scientist Award za badania nad związkiem zjawisk burzowych na obszarze Europy oraz Stanów Zjednoczonych z ocieplającym się klimatem. Zajmuje się zagadnieniem silnych burz z piorunami powodujących tornada, duży grad i niszczycielskie wiatry. Tego tematu dotyczyła jego pierwsza recenzowana publikacja, zaraz po rozpoczęciu doktoratu w 2013 roku. Od tamtej pory napisał ponad 40 prac, w których analizuje i porównuje zagrożenia konwekcyjne w różnych regionach świata. Jest członkiem European Severe Storms Laboratory oraz stowarzyszenia Polscy Łowcy Burz. EMS to organizacja non-profit skupiająca kilkadziesiąt towarzystw meteorologicznych z całego kontynentu, w tym 38 o statusie członka sieci i 30 stowarzyszonych. Co roku wyróżnia naukowców za ich dokonania w dziedzinie meteorologii.
Fot. Arch. prywatne
OSTRÓW LEDNICKI Prof. Andrzej Buko, dziekan Wydziału Nauk Humanistycznych i Społecznych Polskiej Akademii Nauk, został laureatem Nagrody Lednickiego Orła Piastowskiego. To wybitny mediewista specjalizujący się w archeologii wczesnego średniowiecza. Jego zainteresowania badawcze obejmują szeroką tematykę kształtowania się cywilizacji europejskiej, a w swoich pracach naukowych podejmuje problematykę początków państwa polskiego, studiów osadniczych, obrzędowości pogrzebowej, a także pograniczy etnicznych i kulturowych w kontekście formowania się państw środkowoeuropejskich. Jest również uznawany za jednego z wiodących specjalistów w zakresie ceramologii archeologicznej. Pokłosiem prowadzonych przez niego badań jest ponad 300 publikacji, w tym 11 książek. Wyróżnienie przyznawane jest za wybitne osiągnięcia w dziedzinie badań naukowych i upowszechniania wiedzy o roli dynastii piastowskiej w historii Polski i Europy oraz ochrony piastowskiego dziedzictwa kulturowego.
Fot. Arch. prywatne
LONDYN Czterech polskich naukowców zostało przyjętych w poczet członków Academia Europaea, prestiżowej organizacji skupiającej ponad 5 tys. uczonych z różnych dziedzin. Prof. Jacek Błażewicz jest inżynierem informatykiem, specjalizuje się w teorii algorytmów, szeregowaniu zadań oraz bioinformatyce. Pracuje w Instytucie Informatyki Politechniki Poznańskiej. Prof. Wojciech Czakon (na fot.) kieruje Katedrą Zarządzania Strategicznego na Wydziale Zarządzania i Komunikacji Społecznej Uniwersytetu Jagiellońskiego. Interesuje się zjawiskami międzyorganizacyjnymi, strukturami i strategiami firm wobec ważnych aktorów otoczenia. Prof. Marek Sanak jest genetykiem i biologiem molekularnym. Kieruje Zakładem Biologii Molekularnej i Genetyki Klinicznej na Wydziale Lekarskim Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jest dyrektorem Wydziału Lekarskiego Polskiej Akademii Umiejętności. Prof. Andrzej Skowron jest matematykiem, specjalizuje się w matematycznych podstawach informatyki, sztucznej inteligencji, wnioskowaniach aproksymacyjnych, zbiorach przybliżonych oraz eksploracji danych. Pracuje w Instytucie Badań Systemowych PAN.
Fot. AZ
ZAMOŚĆ Akademia Zamojska kupiła nowy obiekt, w którym prowadzone będą zajęcia dydaktyczne oraz działalność naukowa. Budynek o powierzchni 3,2 tys. m2 kosztował 4,5 mln zł. To nie jedyna uczelniana inwestycja. W miejscu dawnej piekarni Gminnej Spółdzielni „Samopomoc Chłopska”, obok Centrum Badań i Transferu Technologii AZ, powstaje hala sportowa, gdzie trenować będą m.in. tenisiści stołowi. Powstaną też tam pomieszczenia na potrzeby studentów logistyki, mechaniki i budowy maszyn oraz informatyki. Rozpoczęła się także rozbudowa innego budynku, w którym modernizowana jest aula, powstaną również nowe sale dydaktyczne. W sumie Akademia Zamojska dysponuje obecnie 6 obiektami: przy ul. Hrubieszowskiej 24, Zamoyskiego 64, Sienkiewicza 10, Sienkiewicza 22, Szczebrzeskiej 31 oraz Pereca 2.
GRUDZIĄDZ W mieście powstanie filia Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy. Rozmowy na ten temat mają się rozpocząć jeszcze w tym roku. Na początek współpracy planowana jest organizacja zajęć w grudziądzkich szkołach średnich przez kadrę UKW oraz komercjalizacja badań naukowych na rzecz firm zlokalizowanych w Grudziądzu. W ramach partnerstwa planowana jest także wymiana wiedzy i doświadczeń celem podniesienia jakości kształcenia. Współpraca uczelni z miastem będzie realizowana poprzez prowadzenie wspólnych badań i konsultacji, podejmowanie działań na rzecz otoczenia społeczno-gospodarczego oraz dostosowania programów kształcenia do potrzeb lokalnego rynku pracy. Obecnie na UKW kształci się około 7 tys. studentów. Ofertę edukacyjną tworzy ponad 60 kierunków. Uczelnia zatrudnia 670 nauczycieli akademickich, w tym ponad 200 profesorów (44 tytularnych). Posiada uprawnienia akademickie w 17 dyscyplinach.
Fot. Stefan Ciechan
KRAKÓW Pierwszą globalną mapę obrazującą styk osadnictwa i obszarów naturalnych opracował międzynarodowy zespół naukowców z udziałem dr. Dominika Kaima z Uniwersytetu Jagiellońskiego. Wildland-Urban Interface (WUI) to strefy, w których wpływ człowieka na środowisko jest szczególnie istotny i objawia się np. wysokim stopniem fragmentacji siedlisk roślin i zwierząt. Geograf z UJ, wykorzystując różnorodne materiały badawcze, od archiwalnych map, przez historyczne fotografie, po współczesne cyfrowe dane przestrzenne, bada, w jaki sposób działalność człowieka wpływała i będzie wpływać na środowisko przyrodnicze. W artykule na łamach „Nature” wykazał, że choć WUI zajmują nieco mniej niż 5% powierzchni lądowej Ziemi, to mieszka tam aż 3,3 mld ludzi, czyli 41% populacji. Tereny te są szczególnie rozpowszechnione w Europie, lecz nie brak ich także m.in. we wschodniej Afryce, Brazylii czy południowo-wschodniej Azji, co nie było dotychczas udokumentowane.
Fot. KUL
LUBLIN Prof. Stefan Sawicki, wybitny znawca twórczości Cypriana Norwida, otrzymał papieski Order Świętego Grzegorza Wielkiego. Jest teoretykiem i historykiem literatury, w tym przede wszystkim norwidologiem (stworzył m.in. Ośrodek Badań nad Twórczością C. Norwida KUL), a także inicjatorem pionierskich badań w Polsce oraz licznych przedsięwzięć na tym polu (m.in. edycji krytycznej „Dzieł wszystkich” Norwida, czasopisma „Studia Norwidiana” czy wieloletnich konferencji w ramach Colloquia Norwidiana). W latach 1989–1998 był prezesem Towarzystwa Naukowego KUL. Jest członkiem Polskiej Akademii Umiejętności. W połowie ub. wieku prowadził pierwszy w pełni niezależny teatr akademicki w Polsce.
Fot. Marcin Kowalczyk
ŁÓDŹ Ponad stu naukowców z Uniwersytetu Łódzkiego pracuje nad monografią Łódź poprzez wieki. Historia miasta. Ukazał się właśnie pierwszy z pięciu tomów dzieła przygotowywanego z okazji 600-lecia nadania Łodzi praw miejskich. Ma 638 stron, składa się z 12 rozdziałów tematycznych, zawiera 118 barwnych rycin: grafik, zdjęć, map i wykresów. Obejmuje okres od czasów przedhistorycznych do roku 1820, a więc tzw. Łódź rolniczą. Jego autorami są naukowcy reprezentujący różne dyscypliny naukowe, m.in.: historię, archeologię, historię sztuki, językoznawstwo, socjologię, a także geografię. Tom drugi ukaże się 11 listopada (obejmie okres 1821–1914), trzeci w marcu 2024 (1914–1945), a czwarty 29 lipca (od 1945 roku), na zakończenie roku jubileuszowego Łodzi. Tom piąty, zawierający tzw. historię mówioną, będzie suplementem cyklu, a data jego wydania nie jest jeszcze znana. Pieczę nad całą monografią sprawuje prof. Jarosław Kita z Wydziału Filozoficzno-Historycznego.
Fot. UMK
TORUŃ Ukazała się trzytomowa Encyklopedia polskiej nauki akademickiej autorstwa zmarłego w czerwcu prof. Piotra Hübnera. Liczące blisko 2 tys. stron dzieło znajduje się w otwartym dostępie na stronie internetowej Wydawnictwa Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Stanowi rozszerzoną, uzupełnioną o nowe hasła-artykuły, wersję pracy Zwierciadło nauki. Mała encyklopedia polskiej nauki akademickiej, która ukazała się dekadę temu. Publikacja liczy blisko 2 tys. stron i obejmuje 201 haseł opracowanych według układu rzeczowego. Na końcu zamieszczono indeks pojęć oraz indeks osobowy. Prof. Hübner był wybitnym badaczem historii oraz socjologii nauki. Od 1995 roku pracował w Instytucie Socjologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Na łamach FA tworzył autorski cykl „Z dziejów nauki w Polsce”. Zmarł 8 czerwca w wieku 79 lat.
WARSZAWA Fundacja na rzecz Nauki Polskiej wyłoniła kolejne trzy pary laureatów w konkursie DLA UKRAINY. Złożono 82 wnioski, z których do oceny przekazano 76. Prof. Monika Florczak-Wątor (Uniwersytet Jagielloński) oraz dr Kristina Trykhlib (Narodowy Uniwersytet Prawa im. Jarosława Mudryi, Charków) opracują rekomendacje w zakresie rządów prawa i niezależnego sądownictwa. Prof. Joanna Getka (Uniwersytet Warszawski) i prof. Halyna Naienko (Kijowski Uniwersytet Narodowy im. Tarasa Szewczenki) zajmą się analizą efektów interakcji kulturowej młodych Ukraińców z ich polskimi rówieśnikami. Dr hab. Piotr Stanek (Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie) oraz Maksym Obrizan (Kijowska Szkoła Ekonomiczna) dokonają oceny funkcjonowania na rynku pracy oraz ogólnego dobrostanu i strategii migracyjnych wysoko wykwalifikowanych ukraińskich migrantów. Na każdy z projektów przeznaczono 268 800 zł.
Fot. WSPiA
RZESZÓW System służący do wirtualnej rekonstrukcji zdarzeń kryminalnych trafi na wyposażenie Podkarpackiego Centrum Kryminalistyki, Kryminologii i Medycyny Sądowej WSPiA Rzeszowskiej Szkoły Wyższej. Inwestycja pochłonie 100 tys. zł. Powstaną 4 stanowiska badawcze do wirtualnego prowadzenia czynności procesowo-kryminalistycznych, w tym dokumentacji, rekonstrukcji oraz analizy wielu wariantów zdarzeń kryminalnych. Możliwość przygotowania filmów z przebiegiem całości zdarzenia z różnych punktów obserwacji pozwoli studentom na analizę działania sprawcy, ustalenie motywów czy wpływu czynników zewnętrznych na jego postępowanie. Dodatkowo system CrimeSim pozwala stworzyć szkice, plany sytuacyjne oraz wizualizacje 3D miejsc zdarzeń z odwzorowaniem wyglądu wewnątrz pomieszczeń i w terenie. Uzyskane ortofotografie czy pojedyncze klatki z filmów można wykorzystać do pomiarów otoczenia, orientacji oraz rozmiaru obiektów, uszczegółowienia planów sytuacyjnych, a także sporządzania analizy czasowo-ruchowej.
KRAKÓW/WARSZAWA/BIAŁYSTOK Międzynarodowy zespół naukowców z udziałem badaczy z Instytutu Farmakologii PAN, Instytutu Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN oraz Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku odkrył w mózgu gen odpowiedzialny za kontrolę lęku. Naukowcy opisali także molekularne mechanizmy tego zjawiska. Zachodzą one głównie w strukturze zwanej ciałem migdałowatym w układzie limbicznym, który odpowiada za reakcje emocjonalne. Skoncentrowano się na grupie cząsteczek tzw. miRNA (mikroRNA), które regulują ekspresję innych genów i kodowanych przez nie białek. Badania doprowadziły do ustalenia, że silny stres i związany z nim lęk wywołuje w ciele migdałowatym myszy wzrost ekspresji kilku miRNA, w tym – miR-483-5p. Dalsze eksperymenty dowiodły, że miR-483-5p hamuje ekspresję genu Pgap2 i tym samym zmniejsza poziom lęku oraz zapobiega rozwojowi zachowań podobnych do lęku w następstwie doświadczanego stresu. Badania były prowadzone pod kierunkiem prof. Roberta Pawlaka z Uniwersytetu Exeter.
Fot. Michał Bazała
WARSZAWA Międzynarodowy Instytut Biologii Molekularnej i Komórkowej w Warszawie dołączył do Europejskiego Stowarzyszenia Badań nad Zwierzętami (EARA). Jest trzecim polskim członkiem w tej organizacji po Polskim Towarzystwie Nauk o Zwierzętach Laboratoryjnych i Polskim Towarzystwie „Zebrafish” (Danio pręgowanego). Założona w 2014 roku EARA działa na rzecz promowania większej otwartości i przejrzystości badań nad zwierzętami. Temu celowi służyć mają m.in. Porozumienia Przejrzystości przyjęte już w Belgii, Francji, Niemczech, Holandii, Portugalii i Hiszpanii. W Polsce prace nad takim dokumentem dopiero zainicjowano. Z danych opublikowanych przez Komisję Europejską wynika, że w 2019 roku (to ostatnie dostępne informacje) w laboratoriach na terenie Unii Europejskiej (oraz Norwegii) wykorzystano przeszło 9,1 mln zwierząt. To o ponad 200 tys. więcej niż rok wcześniej. W czołówce krajów plasują się pod tym względem: Niemcy (1,8 mln) oraz Francja i Wielka Brytania (po 1,7 mln). Zdecydowaną większość zwierząt stanowiły myszy (87%).
OLSZTYN Instytut Rozrodu Zwierząt i Badań Żywności PAN dołączył do unijnego partnerstwa na rzecz rozwoju zrównoważonej produkcji, przetwórstwa, dystrybucji i konsumpcji żywności. Chodzi o taki system, który w sposób sprawiedliwy i uczciwy zapewni społeczeństwu bezpieczną i zdrową żywność, dbając o niski wpływ na środowisko. W konsorcjum Future FoodS polska jednostka będzie odpowiedzialna za stworzenie europejskiej sieci tzw. living labs, czyli laboratoriów, w których opracowywane i testowane będą nowe rozwiązania dla branży agrifood. To tzw. żywe laboratoria, czyli wielopodmiotowe struktury otwarte na innowacje i współpracę lokalną. Ich głównym zadaniem jest kompleksowe testowanie rozwiązań w warunkach rzeczywistych. IRZiBŻ PAN należy do grona najbardziej znaczących ośrodków badawczych w Polsce skupiających się na badaniach naukowych z zakresu żywności, m.in. jej bezpieczeństwa, prozdrowotnego działania czy innowacji spożywczych. W unijnym partnerstwie bierze udział 87 instytucji z całej Unii Europejskiej.
Fot. Tomasz Pyrcz
KRAKÓW Naukowcy z Uniwersytetu Jagiellońskiego odkryli nowy gatunek motyla. W hołdzie Mikołajowi Kopernikowi owada nazwano na cześć wybitnego uczonego w 550 rocznicę jego urodzin. Catasticta copernicus występuje na granicy lasu na wysokości około 3500 m n.p.m. w peruwiańskiej części Andów. Samce są mocno terytorialne i przepędzają inne owady z miejsca, w którym oczekują na samice. Wybierają strategiczne pozycje nad koroną drzewa lub nad ostrym grzbietem górskim i w godzinach okołopołudniowych aktywnie go pilnują. W zbiorach Centrum Edukacji Przyrodniczej UJ przechowywane są 4 osobniki (3 samce i 1 samica), a kolejnych 11 okazów znajduje się w innych kolekcjach w Europie. Pierwsze zostały pozyskane w 2021 r. w środkowym Peru przez ekspedycję naukową, w której uczestniczył prof. Tomasz Pyrcz z Instytutu Zoologii i Badań Biomedycznych UJ. Catasticta to rodzaj motyli z rodziny bielinkowatych, w którym do tej pory wyróżniono i opisano ponad 100 gatunków.
WARSZAWA W Akademii Leona Koźmińskiego powstaje biblioteka tzw. monografii korporacyjnych. Jak szacują badacze, w języku polskim ukazało się dotąd około 650 tego typu publikacji. Monografie firm są jednym z elementów, które budują tzw. heritage marketing mix. To zestaw narzędzi używanych do przekonania klientów do siebie lub do swoich produktów. Prawdziwym zagłębiem wiedzy w tym zakresie jest Japonia, gdzie powstało ponad 9 tys. takich pozycji. Z analizy badaczy z ALK wynika, że najczęściej swoją historię opisują firmy produkcyjne, kopalnie i przedsiębiorstwa użyteczności publicznej (np. komunikacja miejska, wodociągi czy uczelnie). Aktywne na tym polu są również branże: spożywcza, rolna, metalurgiczna oraz finansowa. Autorzy projektu trafili także na cykl książek o historii aptek.
Fot. UKW
BYDGOSZCZ Dr Adam Szulc z Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego opracował 2-tomową Kronikę 100-lecia sportu głuchoniemych, głuchych i niesłyszących. Trzyletnia kwerenda naukowa przeprowadzona w środowisku głuchych zaowocowała zebraniem wielu archiwalnych materiałów źródłowych opisujących genezę sportu tej grupy osób w Polsce, jego rozwój, sukcesy oraz problemy, z którymi sportowcy i działacze niesłyszący borykali się w ciągu stu lat. Wszystkie pozyskane informacje uporządkowano chronologicznie na 532 stronach. Publikacja upamiętnia ponad 3 tys. osób związanych z polskim sportem niesłyszących. Jej wartość historyczną wzbogaca ponad 400 archiwalnych fotografii. Jest to pierwsza publikacja naukowa poświęcona historii sportu niesłyszących w Polsce. Pierwszy tom obejmuje lata 1922–1992, drugi – 1992–2022. Elektroniczna wersja w formie otwartej dostępności cyfrowej, także w wersji dla osób ze szczególnymi potrzebami, planowana jest przy okazji XXV Letnich Igrzysk Głuchych, które odbędą się w Tokio w 2025 roku.
LUBLIN Pierwsza w Polsce platforma poświęcona historii medycyny oraz naukom biologicznym powstanie na Uniwersytecie Medycznym w Lublinie. W części stacjonarnej planowane jest utworzenie trzech oddzielnych ekspozycji. Każda z nich przy pomocy eksponatów zaprezentuje oddzielną historię opowiadającą fragment dziejów medycyny lub odkrycia w naukach biologicznych (np. przeprowadzenie pierwszego skutecznego znieczulenia). Dzięki kodom QR zostaną wzbogacone o dodatkowe informacje dostępne w przestrzeni cyfrowej. Powstanie także serwis internetowy z artykułami popularnonaukowymi, zdigitalizowanymi eksponatami oraz filmami edukacyjnymi. Połączenie go z mediami społecznościowymi rozszerzy zasięg upowszechniania wiedzy medyczno-naukowej. Jak zapowiadają twórcy Galerii MEDpedia, zamiast formalnego, naukowego języka zostaną wykorzystane środki prezentacji i przekazu uwzględniające współczesny język komunikacji i prezentacji internetowej, w szczególności kultury internetowego skrótu, memów czy komunikacji w sieciach społecznościowych.
Fot. SWPS
WARSZAWA Około stu naukowców z Uniwersytetu SWPS i Instytutu Badań Edukacyjnych było zaangażowanych w powstanie nowego narzędzia do oceny funkcjonowania poznawczego dzieci i młodzieży w wieku od 3 miesięcy do 25 lat (w tym uczniów z niepełnosprawnościami i specjalnymi potrzebami edukacyjnymi). System diagnostyczny KAPP jest pierwszym w Polsce, który pozwala na tak dokładną analizę poszczególnych funkcji poznawczych dzieci. W jego skład wchodzą testy, kwestionariusze oraz skale obserwacyjne do badania funkcji poznawczych, takich jak np. pamięć, myślenie, uwaga, język, w tym umiejętności czytania i pisania. Testy opierają się na procedurach od lat stosowanych w badaniach eksperymentalnych nad funkcjonowaniem poznawczym. Naukowcy zbadali około 7 tysięcy dzieci. Badanie zajmuje około dwóch godzin. Możliwe jest wykonywanie testów w formie aplikacji komputerowej. Dodatkowo psycholog otrzymuje postdiagnostyczne materiały, dzięki którym dziecko może doskonalić ten rodzaj funkcji poznawczych, w których jest relatywnie słabsze. Specjalistyczne narzędzie będzie wykorzystywane w poradniach pedagogiczno-psychologicznych. Zostanie udostępnione bezpłatnie.
Fot. Marek Życzkowski
WARSZAWA Kwantowy generator liczb losowych opracowali naukowcy z Instytutu Optoelektroniki Wojskowej Akademii Technicznej. To rozwiązanie wykorzystujące zjawiska kwantowe do wytwarzania liczb losowych. Cechą charakterystyczną takiego urządzenia jest całkowita nieprzewidywalność każdego kolejnego generowanego bitu. Otrzymywana jest poprzez losowy wybór drogi przez foton w sprzęgaczu światłowodowym. Wygenerowany impuls laserowy niosący paczkę fotonów zostaje stłumiony do poziomu energii poniżej pojedynczego fotonu za pomocą regulowanego tłumika. Następnie taki „pojedynczy foton” w sposób losowy obiera drogę w sprzęgaczu światłowodowym. Na wyjściach sprzęgacza umieszczone są dwa bardzo czułe detektory jednofotonowe. Bity 0 lub 1 generowane są na podstawie odpowiedzi od poszczególnych detektorów. Rozwiązanie może być wykorzystane nie tylko w wojskowej kryptografii, ale także w bankach czy centrach danych oraz do symulacji numerycznych, gier losowych, loterii, badań statystycznych czy też w bezpiecznym druku.
Opracował Mariusz Karwowski
Współpraca: Wojciech Brakowiecki, Renata Czeladko, Iwona Kieda, Mariusz Kopiejka, Marcin Kowalczyk, Dominika Naruszko, Przemysław Pawlak, Szymon Różański, Robert Szwed, Dominika Wojtysiak-Łańska
Wykorzystano serwisy prasowe szkół wyższych, placówek badawczych i instytucji otoczenia nauki.
Więcej aktualności na naszej stronie internetowejwww.forumakademickie.pl
oraz na naszych profilach na Facebookui na platformie X
