logo
FA 9/2022 okolice nauki

Jolanta Szczepaniak

Cykle życia publikacji

Cykle życia publikacji 1

Żadna praca naukowa nie powstaje w oderwaniu od całego dotychczasowego dorobku nauki. Dlatego wskazywanie na istnienie relacji między pracą własną i pracą cudzą – czyli cytowanie – jest esencją piśmiennej komunikacji naukowej. Cytowania świadczą o uczciwości naukowej, jakości tekstu, znajomości tematu i zasięgu źródłowych poszukiwań autora. Z punktu widzenia czytelnika informują o najbardziej interesujących publikacjach powiązanych z danym tematem lub określonymi badaniami. Pośrednio, poprzez wskaźniki bibliometryczne opierające się na liczbie cytowań, są istotnym elementem systemu ewaluacji nauki. Istotne więc jest, aby publikacja była cytowana jak najczęściej i przez jak najdłuższy czas. Dlatego warto analizować, w jaki sposób naukowcy selekcjonują, dobierają i cytują źródła literaturowe oraz w jaki sposób procesy te przekładają się na cykle życia publikacji – od narastania cytowań, przez osiągnięcie maksimum cytowalności, po starzenie się i wygaśnięcie (śmierć).

To szerokie zagadnienie jest przedmiotem książki dwojga bibliologów, którzy opierając się na światowej literaturze, wyznaczyli najważniejsze nurty badań oraz trendy dotyczące cytowalności i starzenia się publikacji naukowych. Opisali m.in. ujęcie normatywne, według którego cytowania zależą od użyteczności dokumentów dla cytujących badaczy, w tym przypadku zachowania w zakresie cytowań wiążą się przede wszystkim z zawartością znaczeniową oraz wartością poznawczą. Z kolei w świetle konstruktywizmu cytowania są tworem podporządkowanym potrzebom cytującego, uzależnionym m.in. od czynników społecznych i psychologicznych. Wspomniano też o cytowaniach jako narzędziu perswazji, które świadomie lub podświadomie wykorzystywane jest do manipulowania cytatami. Mnogość teorii związanych z cytowaniami pokazuje, że wciąż nie wypracowano jednej, uniwersalnej teorii. Być może jest to po prostu niemożliwe. Autorzy analizują też techniki stosowane w analizie cytowań i problemy, jakie można napotkać podczas ich tworzenia. Przedmiotem zainteresowania badaczy są też analizy zachowań w zakresie cytowań z uwzględnieniem analizy kontekstu, zawartości semantycznej i motywacji.

Wskazano też na główne kierunki badań w odniesieniu do procesu starzenia się, który jest nieuniknionym etapem cyklu życiowego publikacji naukowych. Opisano genezę szeregu wskaźników i metod, używanych do ustalania tempa starzenia się publikacji oraz synchroniczną (retrospektywną) i diachroniczną (prospektywną) metodologię badań starzenia się literatury. Zaprezentowano funkcjonujące w literaturze typologie cykli życiowych dokumentów, wśród których największą uwagę zwrócono na tzw. artykuły opóźnione i „śpiące królewny”, a także metody probabilistyczne, które są przydatne w określeniu przyszłej cytowalności. Nie pominięto też cykli życiowych dotyczących publikacji elektronicznych, procesy starzenia się zachodzą tam szybciej, a liczba pobrań nie zawsze przekłada się na wzrost liczby cytowań.

Choć tematyka książki nawiązuje do wielu dyscyplin, w największym stopniu powinna zainteresować bibliotekarzy – w kontekście szeroko pojętego zarządzania kolekcjami oraz procesów gromadzenia i selekcji zbiorów, a także naukowców – wskazując, jakie czynniki wpływają na cytowalność oraz szybkość starzenia się publikacji naukowych. Na podkreślenie zasługuje też wybór i liczba pozycji bibliograficznych, na które powołują się autorzy: spośród niemal sześciuset wymienionych publikacji zaledwie ok. 15% to pozycje odnoszące się do piśmiennictwa w języku polskim, spośród nich tylko nieliczne są poświęcone zagadnieniom związanym z cyklami życiowymi i starzeniem się publikacji. To potwierdza słowa autorów, że zjawiska te nie wzbudziły dotąd większego zainteresowania w polskim środowisku naukowym. Choćby z tego względu monografię można traktować jako pozycję unikatową, która może zainspirować do podjęcia badań nad cyklami życia publikacji w polskim piśmiennictwie.

Jolanta Szczepaniak

Anna Małgorzata KAMIŃSKA, Łukasz OPALIŃSKI, Cykle życia publikacji naukowych warunkowane praktyką cytowania piśmiennictwa, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2021.

Wróć