logo
FA 9/2021 okolice nauki

Anna Jawor

O sąsiedztwie inaczej

Ojczyzną Mickiewicza była Litwa, Chopin był synem Francuza, a Matejko Czecha i pół-Niemki. Skarby polskiej architektury, jak Zamek Królewski na Wawelu czy ratusze w Zamościu i Poznaniu, to dzieła architektów z Włoch. Gros polskich intelektualistów wywodzi się z narodu zamieszkującego Polskę, ale odrębnego, więc niejako sąsiedniego, mianowicie Żydów. Gdzie w takim razie przebiega granica między tym, co uznać można za polskie i niepolskie? Czy da się ją w ogóle wytyczyć? A może należałoby tu mówić o pograniczu, rozumianym jednak nie jako kategoria przestrzenna, a kulturowa? Wówczas kultury, społeczności, ludzie wcale nie muszą być na siłę przydzielani do danego obszaru, rozgraniczani. Można za to uznać ich niejednorodność, wzajemne wpływy i zróżnicowanie.

Taki nowy sens pojęcia „pogranicze”, odwołujący się nie tyle do sąsiedztwa geograficznego, ile do przenikania kultur i ich wartości, zaproponowany został już w latach osiemdziesiątych na łamach czasopisma „Akcent”. Lubelski periodyk, założony i nieprzerwanie kierowany przez Bogusława Wróblewskiego, w ubiegłym roku obchodził 40-lecie istnienia. W ramach jubileuszu ukazała się m.in. książka pt. Na pograniczu narodów i kultur. Polska – Europa – Ameryka.

Na publikację składają się teksty prawie 50 autorów, które pierwotnie drukowane były w „Akcencie” na przestrzeni owych czterech dekad, a formę mają różną: eseje, referaty, recenzje, a także wiersze. Jak wskazuje podtytuł zbioru, autorzy nie ograniczają się do terytorium Polski. Wszak „pogranicze” to nie tylko Kresy czy pogranicze zachodnie bądź południowe. To również zbiorowości emigrantów w Europie i Stanach Zjednoczonych stojące „przed koniecznością sprzężenia systemu wartości wyniesionego z kraju urodzenia z tym, który zastali w kraju osiedlenia”, jak czytamy we wstępie. W książce znajdziemy więc zarówno teksty o sąsiedztwie polsko-ukraińskim, stosunkach polsko-litewskich czy tożsamości węgierskiej w relacji do Europy Środkowej, jak i o obrzędach żydowskich, Polakach w Ameryce i globalizacji.

Na końcu książki są obszerne noty o autorach, a wśród nich międzynarodowe grono humanistów: profesorów, zasłużonych dziennikarzy, działaczy społecznych czy literatów, jak również postaci, których przedstawiać nie trzeba: Ryszard Kapuściński, Tadeusz Konwicki, Stanisław Barańczak czy Wojciech Młynarski. W „Akcencie” mistrz rymowanych felietonów drukował niektóre swoje teksty, jak Moje ulubione drzewo, które później stały się hitami i trudno je dziś przeczytać nie śpiewając. Ale poezji jest tu więcej. O „swoich kompromisach” pisze Bohdan Zadura, któremu zawdzięczamy również tłumaczenia najnowszej literatury ukraińskiej. Przedwojenną wieś Źwiartów i jej żydowskich mieszkańców wspomina jezuita Wacław Oszajca. A węgierskim okiem na polskie miasta spogląda dyplomata István Kovács.

Literaturoznawca i tłumaczka Monika Adamczyk-Garbowska opisuje Polskę oczami Isaaca Bashevisa Singera i jego rodzeństwa, a Danuta Mostwin pisze – z perspektywy emigrantki – o Polakach w Ameryce. Bardzo trudno jakoś ten zbiór skondensować. Motyw przewodni jest znany, ale rozważane przez autorów kwestie – każda z nich z osobna – to tematy rzeki. Jeden temat: pograniczność, ale wiele źródeł, nurtów i meandrów. Zbiór ma przemyślany, logiczny układ, ale redakcja nie sili się na jakieś ostre podziały czy ostateczne zamknięcie. Dzięki temu książka jeszcze bliżej przylega do rzeczywistości, którą opisuje.

Jak pisze we wstępie Bogusław Wróblewski, można wyróżnić trzy modele wzajemnego oddziaływania kultur, narodów czy wyznań: konfrontacja, osmoza (dyfuzja) oraz synergia. Wydaje się, że pokojowe i dopełniające się wzajemnie współistnienie różnych kultur to, oprócz zmian klimatycznych, największe wyzwanie stojące współcześnie przed ludzkością. Książka Na pograniczu narodów i kultur jest do tego znakomitą inspiracją.

Na pograniczu narodów i kultur. Polska – Europa – Ameryka, wstęp i suplement Bogusław WRÓBLEWSKI, wybór i opracowanie Bogusław WRÓBLEWSKI i Łukasz JANICKI, Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”, Wschodnia Fundacja Kultury „Akcent”, Warszawa-Lublin 2020.

Wróć