Inną ścieżką

Nie ma wątpliwości, że o historii Rzymu epoki Cesarstwa napisano sporo książek naukowych i popularnych, nakręcono wiele filmów dokumentalnych i fabularnych. I wydawało się, że nic nowego nie ma do powiedzenia. Ale… Ważny jest też sposób prezentacji materiału. I Christopher Kelly, autor omawianego opracowania, podsumowując wprowadzenie i przywołując wielotomową pracę Edwarda Gibbona Zmierzch i upadek cesarstwa rzymskiego (Londyn, 1776-1788), zwraca się do czytelnika z bardzo ciekawym stwierdzeniem: „Nieostrożny entuzjasta powinien jednak pamiętać: tworząc sześć pokaźnych tomów, Gibbon nigdy nie zamierzał zaproponować czegoś, co choć odrobinę przypominałoby krótkie wprowadzenie”.

Książka powstała w interdyscyplinarnej serii „Krótkie wprowadzenie”, która ma na celu w sposób popularnonaukowy mówić o kulturze, religii, historii oraz naukach przyrodniczych i technice. Christopher Kelly, który napisał to niewielkie, a jednocześnie bardzo faktograficznie nasycone dzieło, jest profesorem studiów klasycznych i historii starożytnej na Uniwersytecie Cambridge. Wśród jego zainteresowań w zakresie historii starożytnej są m.in. władza i mechanizmy rządzenia, ich wykorzystanie i nadużycie, społeczeństwo, religia i kultura cesarstwa rzymskiego od Augusta do Justyniana. Autorem przekładu jest dr Andrzej Kompa, bizantynista, starożytnik i mediewista z Uniwersytetu Łódzkiego.

We wprowadzeniu autor zwraca uwagę, że wydawnictwo „krótko obrazuje niektóre znaczące aspekty tego imperialnego superpaństwa” i sygnalizuje intrygująco, że „Krótkie Wprowadzenie podąża inną ścieżką po tym samym terytorium”. Kolejne siedem rozdziałów (podzielonych na mniejsze podrozdziały) służy w tym pomocą. W pierwszym, zatytułowanym Podbój, omówiono narodziny imperium rzymskiego oraz misję imperialną, której stworzenie „było nieplanowanym skutkiem skromnej i rozsądnej polityki ochrony ojczyzny”. Szczegóły władzy cesarskiej przeanalizowano w drugim rozdziale, a w kolejnym, zatytułowanym Współudział, mowa jest o zarządzaniu cesarstwem oraz o roli elit lokalnych, które były kluczem do sukcesu cesarstwa rzymskiego. Wojny o historię to rozdział czwarty, przybliżający czytelnikowi bardzo cenne teksty Greków pisane pod rzymskimi rządami, od lat 30. II w. n.e., kiedy to rzymski cesarz Hadrian najechał Ateny. Wśród wymienionych jest znakomite dzieło Plutarcha Żywoty równolegle. W piątym rozdziale, Chrześcijanie dla lwów, autor powraca do tragicznej historii pierwszych wyznawców nowej religii, opisując ją pod kątem „części rozrywki, części przedstawienia” dla „dobrych, porządnych obywateli, dla których publicznie zorganizowana przemoc była poważnym i absorbującym sposobem spędzania czasu”. Bardzo interesujący jest rozdział szósty, zatytułowany Życie i umieranie, który prowadzi czytelnika w kulisy prywatnego życia mieszkańców miast i wiosek imperium. „Przez dziurkę od klucza” oglądamy wyposażenie siedziby Rzymianina oraz jej rozkład, a na tej podstawie poznajemy status społeczny właściciela. W ostatnim rozdziale Powrót do Rzymu autor ogląda Wieczne Miasto przez pryzmat imperium brytyjskiego sprzed I wojny światowej, Italii Mussoliniego oraz Hollywood.

W książce zamieszczono 24 ilustracje, tabelę Wzorcowa tablica życia oraz mapę Świat rzymski pod koniec II w. n.e., co podnosi nie tylko informacyjny, ale także estetyczny jej walor. Pomocne dla czytelnika są też Chronologia, 31 p.n.e. – 192 n.e. oraz Polecane lektury, a także dodana przez tłumacza polska literatura przedmiotu.

Cesarstwo rzymskie to książka interesująca dla wszystkich miłośników historii, a dla studentów może być pomocna w przygotowaniu do egzaminu.

Christopher KELLY, Cesarstwo rzymskie, tłum. Andrzej Kompa, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź, 2024, seria: Krótkie Wprowadzenie.