Czas, dzieje, sztuka…

Specjalnością historyków sztuki z Uniwersytetu Poznańskiego są, bez żadnej wątpliwości, badania nad metodologią nauki. Dlatego też seminaria metodologiczne organizowane przez to środowisko zawsze budzą (a w każdym razie powinny budzić) zainteresowanie. Tym razem warto zatrzymać się nad opublikowanym jakiś czas temu zapisem seminarium poświęconego sztuce (i badaniom nad nią) jako zjawisku historycznemu.

Dwanaście referatów, jakie składają się na treść publikacji, prezentuje szeroki wachlarz zjawisk i dzieł, jakie zostały zrealizowane w ciągu stuleci trwania sztuki, ale także, a może przede wszystkim, rozmaite sposoby ich badania i namysłu nad konkretnymi dziełami oraz szeroko rozumianymi koncepcjami sztuki i jej zadań.

Oczywiście bardzo trudno w jednym, z konieczności skrótowym omówieniu zaprezentować wszystkie bardzo zróżnicowane zagadnienia. Mowa wszak o twórczości tak odmiennych artystów jak Reynolds, Siemiradzki, Kandinsky czy fotoreportaże z wojny wietnamskiej. Ale omawiane problemy dotyczą nie tylko artefaktów, ale także idei w nich prezentowanych, koncepcji artystycznych oraz namysłu nad charakterem i istotą sztuki.

Zatem nie tylko dzieła plastyczne są przedmiotem analiz prezentowanych w rogalińskich referatach, lecz także idee wypracowane przez Hegla, Reynoldsa czy Waldo Emersona. Nie należy również zapominać, że i sami artyści swoje dzieła wywodzili z własnych – czasami oryginalnych, czasami wtórnych – koncepcji, które pozwalały im na tworzenie prac, które ugruntowały ich pozycję w dziejach sztuki. Jak zatem widać, uczestnicy seminarium (czyli autorzy publikowanych w książce tekstów) podjęli namysł nad rozległym i bardzo skomplikowanym zagadnieniem.

Tym, co wspólne dla opublikowanych materiałów, jest namysł nad historycznością lub ahistorycznością dzieła sztuki. Czy jest ono tylko materialnym przejawem ponadczasowego zjawiska, jakim jest sztuka? A może takie podejście jest rojeniem przeintelektualizowanych twórców i teoretyków? Że jest to ważkie zagadnienie, widać poprzez fakt, że koncepcje rozwoju sztuki przebiegające w poprzek dziejów miały punkty wspólne niezależnie od tego, kiedy owe teorie powstawały i kim byli ich twórcy.

Kolejnym problemem, z jakim musieli zmierzyć się autorzy (a skutkiem tego czytelnik), jest problem ponadczasowej wartości dzieła sztuki. Czy „estetyczny blask” to jedynie odbicie swoich czasów, czy też jest on widzialny niezależnie od epoki, w jakiej jest odbierany? I odwrotnie, czy dzieło przebrzmiałe, nie wzbudzające obecnie zachwytu, nigdy nie było wartościowe?

Mamy też do czynienia z problemem powiązań sztuki z pewnymi ideami, czy to naprawdę ponadczasowymi, jak religia i wiara, czy też ściśle związanymi z czasem powstania dzieła, takimi jak faszyzm, komunizm czy ideologie pacyfistyczne. Analizy te ukazują, że czasami dzieła interesujące (a może nawet wybitne) mogą nas zwodzić na manowce. Ale z drugiej strony musimy się zastanowić (i czynią to autorzy tekstów, chociaż czasem pośrednio), czy jest możliwa „czysta sztuka”, oderwana od „tu i teraz”, od bieżących ideologii i wpływów zewnętrznych?

We współczesnej, ogarniętej punktozą nauce często zastanawiamy się nad sensem pewnych sympozjów, konferencji i publikacji. I zdarza się, że dochodzimy do wniosku, że ich celem było jedynie pojawienie się na spotkaniu i wyprodukowanie tekstu do publikacji. Cieszy, że prezentowana książka potwierdza, że praca naukowa może mieć także sens i przynosić rozwój wiedzy w konkretnych dziedzinach.

Obraz w historii i poza historią. Studia z teorii i historii badań nad sztuką. Tom 4. Materiały Seminarium Metodologicznego Historii Sztuki im. Edwarda Aleksandra Raczyńskiego, pod red. Michała HAAKE, Piotr JUSZKIEWICZA, Łukasza KIEPUSZEWSKIEGO, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, Poznań 2024.