Wydarzenia

Noblista z polskim obywatelstwem

Fot. IMol

WARSZAWA Prof. Victor Ambros, amerykański biolog molekularny i laureat Nagrody Nobla z 2024 roku, otrzymał polskie obywatelstwo. Jego ojciec, Longin Bogdan Ambros, był Polakiem (urodził się w 1923 roku we wsi Dordziszki na Wileńszczyźnie), w czasie drugiej wojny światowej deportowanym jako robotnik przymusowy do III Rzeszy. Pracował w Hesji, później w Steinheim am Main/Offenbach, następnie przebywał w Dudenhoffen. Po wyzwoleniu został tłumaczem w armii USA. W 1946 r. wyemigrował do Stanów Zjednoczonych, gdzie założył rodzinę. Został spadochroniarzem, miał na swoim koncie ponad 100 skoków. W 1953 r. nadano mu amerykańskie obywatelstwo. Marzeniem jego syna było oddanie hołdu przodkom i odzyskanie polskiego obywatelstwa. Prof. Victor Ambros urodził się 1 grudnia 1953 roku w Hanover, w stanie New Hampshire (USA). Od 2008 roku związany jest z University of Massachusetts Medical School, gdzie zajmuje stanowisko Silverman Professor of Natural Sciences oraz współdyrektora RNA Therapeutic Institute. W 2024 roku (wspólnie z Garym Ruvkunem) otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie medycyny lub fizjologii za przełomowe odkrycie mikroRNA i jego kluczowej roli w regulacji genów po transkrypcji oraz rozwoju organizmów wielokomórkowych. W lutym ubiegłego roku został przewodniczącym Rady Naukowej Międzynarodowego Instytutu Mechanizmów i Maszyn Molekularnych IMol PAN. Trzy miesiące później odebrał tytuł doktora honoris causa Politechniki Śląskiej. Polska uczelnia była pierwszą na świecie, która przyznała mu najwyższą godność akademicką już jako nobliście.

Polak na czele EAA

Fot. UAM

ATENY Prof. Arkadiusz Marciniak z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu został wybrany na prezydenta European Association of Archaeologists. Zastąpił na tym stanowisku Węgierkę Eszter Bánffy, która stała na czele organizacji od 2020 roku. EAA powstało w 1994 roku. Obecnie skupia ponad 4 tys. członków ze 120 krajów, zajmujących się archeologią prehistoryczną, klasyczną, średniowieczną oraz przednowożytną. Zrzesza naukowców, dydaktyków, konserwatorów, muzealników. Nowy prezydent specjalizuje się w rozwoju wczesnych społeczności rolniczych w Azji Zachodniej i Europie Środkowej oraz ich transformacji w społeczeństwa złożone. Opracował koncepcję późnego neolitu. Jego prace stanowią istotny wkład w rozpoznanie transformacyjnego charakteru zmian prowadzących do upadku neolitu Bliskiego Wschodu, rekonfiguracji jego elementów składowych, pojawienia się nowych sposobów życia neolitycznych rolników oraz głębokich konsekwencji tego procesu. Od 2001 roku kieruje wykopaliskami osady późnego neolitu w Çatalhöyük. To stanowisko archeologiczne położone na południowy wschód od miasta Konya w Anatolii w centralnej Turcji. Uznaje się je za największe znane bliskowschodnie stanowisko neolitu. Dzięki kierowanym przez prof. Marciniaka wykopaliskom ustalono, że miasto to mogło przestać istnieć na skutek gwałtownej zmiany klimatu, która pojawiła się 8,2 tys. lat temu. Ujawniły to badania chemiczne resztek tłuszczu w garnkach.

Zachodniopomorscy nobliści

Fot. Politechnika Koszalińska

SZCZECIN Na Politechnice Morskiej w Szczecinie wręczono Zachodniopomorskie Noble. Najbardziej prestiżowa nagroda naukowa na Pomorzu Zachodnim trafiła w ręce dziesięciorga laureatów. W dziedzinie nauk humanistycznych otrzymał ją prof. Tomasz Sikorski z Uniwersytetu Szczecińskiego. W dziedzinie nauk podstawowych: dr hab. Wojciech Sałabun z Zachodniopomorskiego Uniwersytetu Technologicznego. W dziedzinie nauk technicznych: zespół naukowców z Wydziału Inżynierii Mechanicznej i Energetyki Politechniki Koszalińskiej pod kierownictwem dr. hab. Błażeja Bałasza. W dziedzinie nauk ekonomicznych: dr hab. Katarzyna Szopik-Depczyńska z USz. W dziedzinie nauk rolniczych: dr hab. Magdalena Zdanowicz z ZUT. W dziedzinie nauk medycznych: dr Sandra Pietrzak i prof. Karolina Skonieczna-Żydecka z Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego. W dziedzinie nauk o morzu: dr Jakub Śledziowski z USz. W dziedzinie nauk artystycznych: prof. Sylwia Fabiańczyk-Makuch z Centrum Kultury Akademickiej Politechniki Morskiej w Szczecinie i dr hab. Joanna Tylkowska-Drożdż z Akademii Sztuki w Szczecinie.

Studia prawnicze w Polsce

WARSZAWA O 13% wzrosła od 2019 r. liczba osób studiujących w Polsce prawo. Na poziomie magisterskim studiuje je 460 tys. osób (+4%). W odniesieniu do kierunków przypisanych do dyscypliny nauki prawne liczba studentów wzrosła w Polsce z 69 tys. do 73 tys. (+6%). W minionym roku akademickim na kierunku prawo studiowało 44 691 osób, czyli o około 13% więcej niż 7 lat temu. Ponad 1/4 to „pierwszoroczniacy”. O ile na profilu ogólnoakademickim liczba studiujących utrzymuje się na stałym poziomie (ok. 30 tys.), o tyle radykalna zmiana zaszła na profilu praktycznym – zanotowano tam wzrost o prawie 90%. To jednak ten pierwszy profil przyciąga więcej kandydatów (75% w 2025 r.). Przyszli prawnicy najchętniej wybierają studia stacjonarne (60% w 2025 r.). Przy czym warto zauważyć, że to na niestacjonarnych zanotowano bardziej dynamiczny wzrost (20% vs. 9%). Zdecydowana większość decyduje się na uczelnie publiczne (71%, +6%), choć można zaobserwować szybko rosnące zainteresowanie uczelniami niepublicznymi (+44%). Większość osób tam studiujących wybiera kształcenie w formie niestacjonarnej (średnio 3 na 5). Z kolei uczelnie publiczne kształcą 80% wszystkich studiujących prawo stacjonarnie. Najwięcej studentów prawa, ponad 4 tysiące, jest na Uniwersytecie Warszawskim. W ostatnich dwóch latach liczba ta zwiększyła się o 9%. Wśród uczelni niepublicznych rekordowy wzrost zanotowała Wyższa Szkoła Kształcenia Zawodowego (+154%, 1045), która prowadzi wyłącznie studia niestacjonarne. Z kolei najwięcej studentów prawa w tym segmencie ma Uniwersytet SWPS (+10%, 1329). Po 2019 roku aż 21 uczelni otworzyło kierunek prawo i dziś studiuje w nich łącznie ok. 3 tys. osób. Uczelnie te odpowiadają za ponad 60% całkowitego wzrostu liczby studentów prawa. Obecnie studia na kierunku prawo prowadzone są przez 77 uczelni, z których ok. 40% to publiczne uczelnie akademickie. Pomiędzy 2019 a 2025 rokiem liczba osób opuszczających mury uczelni z dyplomem magistra prawa zmniejszyła się o 11% (z 6647 do 5913). O ile w sektorze publicznym absolwentów było mniej o 18%, o tyle w niepublicznym trend był odwrotny – wzrost o 32% (z 1157 do 1522). W tym drugim przypadku głównym motorem były niepubliczne uczelnie zawodowe, gdzie przyrost sięgnął 109%. Raport dotyczący studiów prawniczych przygotowali badacze z Uniwersytetu SWPS, Uniwersytetu Jagiellońskiego, Uniwersytetu Śląskiego, Uniwersytetu Gdańskiego oraz Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Analiza obejmuje okres 2019–2025.

Nowy dyrektor u psychologów

WARSZAWA Prof. Łukasz Okruszek został powołany na dyrektora Instytutu Psychologii Polskiej Akademii Nauk. Zastąpi na tym stanowisku dr. hab. Roberta Balasa, który kierował placówką od 2018 roku. Wcześniej funkcję tę pełnili prof. Janusz Reykowski, prof. Bogdan Wojciszke, prof. Urszula Jakubowska, dr hab. Piotr Szarota. Nowy dyrektor z IP PAN związany jest od 2016 roku. Trzy lata później został kierownikiem Pracowni Neuronauki Społecznej. Od sześciu lat pełni funkcję przewodniczącego Rady Naukowej Instytutu Psychologii PAN. Jego zainteresowania naukowe skupiają się na neuronauce społecznej. Bada relacje społeczne i zjawisko samotności z perspektywy funkcjonowania mózgu, analizując wzajemne oddziaływanie procesów biologicznych, psychicznych i społecznych. O planach na czteroletnią kadencję mówi w rozmowie z FA, którą publikujemy na naszej stronie internetowej.

Doktorat h.c. dla rektorów UW i AGH

Fot. UW

IWANO-FRANKIWSK Prof. Alojzy Z. Nowak, rektor Uniwersytetu Warszawskiego, oraz prof. Jerzy Lis, rektor Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie, zostali doktorami honoris causa Karpackiego Narodowego Uniwersytetu im. Wasyla Stefanyka. Doceniono ich za osiągnięcia naukowe oraz wkład w rozwój polsko-ukraińskiej współpracy naukowej i edukacyjnej, solidarności akademickiej i wsparcie ukraińskich uczelni w czasie trwającej wojny z Rosją. To jednocześnie wyraz docenienia wieloletnich relacji łączących środowiska akademickie obu krajów. To kolejny tytuł dhc przyznany obecnemu rektorowi UW przez uczelnię zagraniczną. We wrześniu 2025 roku otrzymał najwyższe wyróżnienie akademickie Katolickiego Uniwersytetu Santa Maria w Arequipie w Peru. Przypomnijmy, że rektor AGH jest wiceprzewodniczącym Konferencji Rektorów Akademickich Szkół Polskich. W poprzedniej kadencji był koordynatorem działań KRASP związanych z pomocą dla Ukrainy.

Doktorat h.c. – prof. Tadeusz Bohdal

BIAŁYSTOK Uznany autorytet w dziedzinie termodynamiki, chłodnictwa i energetyki odebrał tytuł doktora honoris causa Politechniki Białostockiej. Jest czternastą osobą wyróżnioną najwyższą godnością akademicką przez podlaską uczelnię. Od pół wieku związany jest z Politechniką Koszalińską, gdzie w latach 2012–2020 pełnił przez dwie kadencje funkcję rektora. Stworzył znaną na całym świecie koszalińską szkołę chłodnictwa. Ma na koncie ponad 350 publikacji naukowych oraz przeszło sto rozwiązań wdrożonych bezpośrednio w gospodarce: od systemów klimatyzacji po pompy ciepła i wielkie instalacje przemysłowe. Przez założone z jego inicjatywy Centrum Chłodnictwa, Klimatyzacji i Pomp Ciepła przewinęło się ponad 150 prac badawczo-wdrożeniowych dedykowanych polskim przedsiębiorstwom.

Doktorat h.c. – prof. Teofil Jesionowski

Fot. PBS

BYDGOSZCZ Rektor Politechniki Poznańskiej otrzymał tytuł doktora honoris causa Politechniki Bydgoskiej. Uroczystość wręczenia dyplomu towarzyszyła obchodom jubileuszu 75-lecia Wydziału Technologii i Inżynierii Chemicznej. Prof. Jesionowski to jeden z najbardziej rozpoznawalnych polskich naukowców reprezentujących obszar nauk chemicznych i inżynieryjno-technicznych. Jego działalność badawcza koncentruje się na zagadnieniach z pogranicza chemii, inżynierii chemicznej, inżynierii materiałowej, biotechnologii oraz ochrony środowiska. Prowadzi prace dotyczące przede wszystkim projektowania i funkcjonalizacji zaawansowanych materiałów, w tym materiałów hybrydowych, biomateriałów oraz (bio)kompozytów. Realizuje także badania nad procesami inspirowanymi naturą, wykorzystaniem adsorpcji, fotokatalizy i biokatalizy w usuwaniu zanieczyszczeń środowiskowych, a także rozwojem materiałów o potencjalnych zastosowaniach w nowoczesnej medycynie i nanotechnologii. Ma na koncie ponad 600 publikacji naukowych, 38 patentów, w tym także międzynarodowych, oraz 8 wdrożonych technologii. Od ubiegłego roku jest prezesem Akademii Inżynierskiej w Polsce.

Nowa mapa infrastruktury

WARSZAWA Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego przeprowadziło aktualizację Polskiej Mapy Infrastruktury Badawczej. To zestawienie najważniejszych dla kraju urządzeń, laboratoriów i systemów badawczych. W wyniku przeglądu na mapie znajduje się dziś 165 infrastruktur: z 70 infrastruktur wpisanych w roku 2020, pozostało 61; z kolei w ramach nowego naboru rekomendację otrzymały 104 ze 192 zgłoszonych wniosków. Na nowej mapie znalazły się m.in.: Laboratoria Transformacji Energetycznej (Politechnika Łódzka), Centrum Geochronologii (Politechnika Śląska), EPOS – System Obserwacji Płyty Europejskiej (Instytut Geofizyki PAN), Polska Flota Badawcza (Uniwersytet Gdański), Centrum Badań Multiomicznych (Uniwersytet Medyczny w Białymstoku), Laboratorium laserowe wczesnej diagnostyki i leczenia chorób mózgu (Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie), Polskie Kolekcje Przyrodnicze – Infrastruktura Badań Bioróżnorodności (Uniwersytet Warszawski), European Synchrotron Radiation Facility (Instytut Fizyki PAN), Stacja Europejskiej Sieci Interferometrii Wielkobazowej (Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu).

Ponad 20 mln pobrań z WBNauki

WARSZAWA Ponad 221,2 mln zł wydało w ubiegłym roku Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego na subskrypcje baz danych i czasopism naukowych dla Wirtualnej Biblioteki Nauki. To nieznacznie więcej niż w 2024 (217,2 mln zł), ale mniej niż w latach wcześniejszych: w 2023 było to 224,2 mln zł, w 2022 – 249 mln zł, a w 2021 – 263 mln zł. W sumie w latach 2021–2025 wydatki resortu na ten cel przekroczyły 1 mld 175 mln zł. Uwzględniając składki instytucji akademickich uczestniczących w licencjach konsorcyjnych, całkowity koszt realizowanego przez Interdyscyplinarne Centrum Modelowania Matematycznego i Komputerowego Uniwersytetu Warszawskiego zadania, które obejmuje dostęp do zagranicznych baz czasopism i baz bibliometrycznych, a także obsługę i utrzymanie infrastruktury do archiwizacji zasobów licencji krajowych oraz zasobów polskich otwartych czasopism naukowych na platformie Biblioteka Nauki, wyniósł w ub.r. 231 mln zł. Obecnie WBN umożliwia dostęp do pełnych kolekcji czasopism kilkunastu najważniejszych światowych wydawnictw naukowych, zawierających łącznie ponad 7 tys. tytułów, z czego ok. 4 tys. dostępne jest w ramach licencji krajowych Elsevier, Springer i Wiley z prawem krajowej archiwizacji. Licencje te obejmują także ok. 142 tys. e-książek, głównie z wydawnictwa Springer oraz czasopisma „Science” i „Nature”, platformę Ebsco agregującą czasopisma różnych wydawców, bazy abstraktowo-bibliometryczne Web of Science i Scopus wraz z dodatkowymi narzędziami analitycznymi InCites i SciVal. W 2025 roku zarejestrowano w sumie 20,5 mln pobrań artykułów i rozdziałów. Dla porównania, w 2022 roku było to 19,6 mln.