Zapis wyważony i obiektywny

W czasach głębokiej specjalizacji nauki i odejścia od wszechstronnego, humanistycznego kształcenia na szczególną uwagę zasługują prace tych badaczy, którzy – mimo trudności systemowych – nie rezygnują z analizy historycznej oraz żmudnej kwerendy nad nie zawsze zdigitalizowanymi źródłami, by przypominać nam o znaczeniu wiedzy czerpanej z wielowiekowych doświadczeń i wpływie przeszłości na czasy teraźniejsze. Z tego względu nie można przejść obojętnie obok publikacji ks. prof. dr. hab. Antoniego Dębińskiego i prof. dr hab. Magdaleny Pyter. Kilkusetstronicowe dzieło obejmuje biogramy 48 prawników – uczonych, którzy prowadzili badania naukowe oraz kształcili młodzież w specyficznych, wymagających warunkach społecznych i politycznych. Ich biogramy zaprezentowano w trzech częściach. W pierwszej zawarto biogramy uczonych, którzy aktywnie działali w II połowie XIX w. i początkach XX w., zwłaszcza w Krakowie i we Lwowie. Druga część obejmuje z kolei sylwetki profesorów, którzy w okresie międzywojnia realizowali się w pełni pracy badawczej. Ostatnia zaś część odnosi się do wykładowców, których na poziomie uniwersyteckim wyedukowała już niepodległa Polska. Dzięki temu zabiegowi każdy czytelnik może sam wyciągnąć wnioski co do znaczenia historii prawa oraz metodyki jej prezentowania w zachowaniu podstaw aksjologicznych i nierelatywizujących w polskim systemie prawa.

Publikacja pozwala nie tylko zapoznać się z losami i osiągnięciami historyków prawa II Rzeczypospolitej, ale przede wszystkim implikuje potrzebną, stale aktualną debatę nad zagadnieniem właściwych postaw moralnych i oddania się służbie publicznej w niestabilnych okolicznościach, w których należy konstytuować trwały i jednolity system prawny. Można rzec, że entuzjazm niepodległościowy motywował i sprzyjał konstruktywnemu poszukiwaniu wspólnych wartości, niemniej rzeczywistość szybko ujawniła różnice, konflikty i rozproszenie interesów. Zaprezentowane w książce sylwetki, historie i postawy są dla nas, prawników współczesnych, punktem odniesienia – jeśli nie osobistego, to przynajmniej ogólnego, trochę „abstrakcyjnego” – do wyzwań, z którymi dziś mierzymy się w kontekście głębokiej polaryzacji, instrumentalnego traktowania prawa, braku zaufania do nauki jako takiej oraz praktyki funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Takie publikacje to lektura obowiązkowa nie tylko dla entuzjastów historii tout court i historii prawa. To materiał do refleksji i rozważań o teraźniejszości w uniwersalnym jurydycznym anturażu.

Niezwykle wartościowy wkład merytoryczny związany z kwerendą przeprowadzoną przez autorów w licznych ośrodkach nadaje publikacji charakter opracowania naukowego. Dla wielu czytelników cennym będzie przywołanie w biogramach dotyczących poszczególnych wykładowców fragmentów ich publikacji, wyselekcjonowanych uważnie, trafnie i w sposób inspirujący do pogłębienia wiedzy bezpośrednio w materiale źródłowym. Powyższe nie skutkuje nadaniem recenzowanemu dziełu formy zawiłej, skomplikowanej i dogmatycznej. Autorzy umiejętnie wprowadzili element popularnonaukowy. Wbrew zawartym we wstępie uwagom o możliwym nadaniu opisom ciężaru subiektywizmu, Portrety stanowią niezwykle wyważony i obiektywny zapis najważniejszych historyków prawa II Rzeczypospolitej, wywodzących się z różnych części odzyskanej Ojczyzny, różnych grup społecznych, mających różne poglądy, forsujących różne postulaty, przede wszystkim jednak bezpośrednio kreujących, czasem uczestniczących lub pośrednio wpływających na budowanie rzeczywistości, o której przez 123 lata marzyli Polacy. Autorzy nie wybielają przy tym sylwetek uczonych, przedstawiając na kanwie źródeł informacje, które dziś mogą bulwersować, szokować, ale i niekiedy natchnąć do dyskusji o pewnej niezmienności, uniwersalności natury ludzkiej, co przecież jest szczególnie ważne w nauce historii prawa.

Antoni DĘBIŃSKI, Magdalena PYTER, Portrety polskich historyków prawa. Okres II Rzeczypospolitej, Wydawnictwo Werset, Lublin 2024.