Lubow Żwanko, Dmytro Kibkało
Wincenty Tomaszewicz Źródło: Album chirurgów polskich, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1990.
Wincenty Ludwik Tomaszewicz urodził się 5 kwietnia 1876 r. w miejscowości Griazi w guberni tambowskiej w rodzinie kierownika stacji kolejowej Cezarego i Izabeli Tomaszewiczów. Jego dziadek ze strony ojca, lekarz z zawodu, był uczestnikiem powstania listopadowego i zesłańcem. Ojciec chciał, żeby syn podobnie do dziadka uzyskał wykształcenie medyczne i włożył w to wiele starań.
Gubernialny szpital ziemski w Jekaterynosławiu, w którym w latach 1917–1920 mieściła się Katedra Chirurgii Ogólnej. Źródło: Kolekcja pocztówek z widokami Jekaterynosławia z początku XX wieku ze zbiorów Obwodowej Biblioteki Naukowej w Dnieprze im. Pierwszych Nauczycieli Słowian Cyryla i Metodego.
W 1894 r. po ukończeniu gimnazjum w miasteczku Jelec w guberni orłowskiej Wincenty podjął studia na Wydziale Medycznym Uniwersytetu Moskiewskiego. W 1899 r. został aresztowany z powodu podejrzenia o przynależność do tajnej organizacji, ale mimo tego udało mu się w tym samym roku skończyć uniwersytet i uzyskać dyplom lekarza. Od tego czasu rozpoczęła się ciernista droga młodego doktora do szczytów zawodowych i naukowych. Z początku było mu bardzo trudno, a miasta i miasteczka, gdzie podejmował próby zatrudnienia, zmieniały się jak szkiełka w kalejdoskopie.
Pracę zawodową rozpoczął na stanowisku lekarza powiatowego we wsi Piaskowatka w guberni tambowskiej, gdzie wykazywał talent chirurgiczny. Jako Polak z pochodzenia nie mógł uzyskać etatu na Uniwersytecie Moskiewskim. Dlatego bezpośrednio po studiach pracował przez kilka lat we wsiach środkowej Rosji, znajdując zresztą w pracy tzw. lekarza ziemskiego dużo zadowolenia i poczucia przydatności społecznej.
1 stycznia 1901 r. w celu poszukiwania pracy i możliwości prowadzenia badań naukowych wyjechał do Charkowa. Był to półroczny okres, niezbyt udany, ale z ciekawymi znajomościami. Spodziewał się przy wsparciu dalekiej krewnej – żony naczelnika Kolei Południowo-Zachodniej – otrzymać stanowisko lekarza albo felczera. Niestety nic z tego nie wyszło. Wtedy zwrócił się z prośbą do profesora Uniwersytetu Charkowskiego Juliana Pęskiego, który przyjął go na stanowisko prozektora (asystent profesora anatomii przygotowujący preparaty) w uniwersyteckiej klinice chirurgicznej. Wkrótce zaprzyjaźnili się i Tomaszewicz często gościł w domu nauczyciela, gdzie zawsze był mile widziany przez panią Marię Pęską. Dzięki profesorowi Pęskiemu Tomaszewicz prowadził też ćwiczenia ze studentami Wydziału Medycznego, podczas których „odkrył w sobie zmysł pedagogiczny”. Niestety, 1 lipca 1901 r. „skończył się rok akademicki i zajęcia ze studentami profesora Juliana Pęskiego, lekarz kolejowy nic nie poradził, moje kapitały stopniały. Trudno… pojechałem do rodziców do Borisoglebska. Praca naukowa się nie powiodła” – wspominał.
Wincenty Tomaszewicz na łamach gazety „Dziennik Łódzki” Źródło: Podsumowanie wyników ankiety „Dziennika Łódzkiego”. Kto jest najpopularniejszym człowiekiem Łodzi?, „Dziennik Łódzki”, 27 marca 1946.
W okresie wojny rosyjsko-japońskiej Wincenty Tomaszewicz został zmobilizowany jako lekarz wojskowy do armii rosyjskiej i skierowany do Mandżurii. Od lipca 1904 r. przebywał na punktach opatrunkowych w charakterze lekarza pułkowego. Pod koniec 1905 r. został zdemobilizowany i 1 grudnia przybył do rodziców w Griazi.
W 1906 r. wyjechał do Szwajcarii, gdzie planował „odnowić i uzupełnić wiadomości fachowe u profesora Rouxa”. W drodze do Lozanny krótko przebywał w Krakowie, gdzie zapoznał się z „rdzenną Polską” i jednym z wybitnych polskich bakteriologów, profesorem Odo Bujwidem. W Lozannie przez 6 miesięcy pracował w Klinice Chirurgicznej profesora Cezarego Rouxa; w drodze powrotnej odwiedził kliniki Paryża i Rzymu.
Po powrocie do Imperium Rosyjskiego Tomaszewicz po raz kolejny udał się do Moskwy. Otrzymał stanowisko lekarza w czołowej wówczas 3. Klinice Chirurgicznej Uniwersytetu Moskiewskiego, której kierownikiem był wybitny chirurg profesor Piotr Djiakonow. Podczas pracy wykonywał dużo zabiegów chirurgicznych, studiował różne kierunki chirurgii, prowadził badania naukowe. Zainteresował się chirurgią plastyczną kości, leczeniem ran ropnych, urologią.
W 1908 r. zawarł związek małżeński z Zofją Portnoj z Jekaterynosławia oraz obronił pracę doktorską pt. O gruzełkach stawu biodrowego, uzyskując stopień doktora medycyny. Niestety jego promotor i nauczyciel profesor Djiakonow, z którym łączył przyszłość zawodową, zmarł. Utrata ta została nieoczekiwanym i bolesnym ciosem. Tomaszewicz próbował wstąpić do adiunktury w klinice uniwersyteckiej profesora Kleina w Wiedniu, jednak administracja nie chciała zatrudniać Polaków. Musiał zatem dalej pracować jako lekarz w powiecie lipieckim guberni tambowskiej.
W latach 1909–1922 życie Wincentego Tomaszewicza było związane z ukraińskimi miastami: Sumami, Teodozją, Jekaterynosławem, gdzie pracował jako lekarz i wykładowca, a też wypróbował siebie jako organizator uczelni medycznej. W latach 1909–1912 pracował na stanowisku lekarza naczelnego szpitala ziemskiego w mieście Sumy w guberni charkowskiej. Do końca października 1915 r. pracował na stanowisku lekarza w szpitalu w Teodozji na Krymie. Był to okres dobrej pracy, „bez większych trudności, kiedy cieszyłem się ze swych sukcesów, ufny w swoje młode siły”.
W październiku 1915 r. Tomaszewicz został powołany na stanowisko lekarza naczelnego Szpitala Wojskowego w Jekaterynosławiu, pracował tam podczas Rewolucji Ukraińskiej i dalej do połowy 1922 r. W latach 1917–1920 pełnił funkcję dziekana Wydziału Lekarskiego, a we wrześniu 1918 został założycielem i pierwszym kierownikiem Katedry Chirurgii Ogólnej Jekaterynosławskiej Akademii Medycznej. Jednocześnie był naczelnym lekarzem szpitala, więc miał okazję wykorzystać swoje stanowisko do organizacji Katedry.
Dużo uwagi poświęcił jakości prowadzonych wykładów, rzetelnie do nich się przygotowywał, korzystał z najnowszych osiągnięć nauki i doświadczenia uzyskanego w ciągu poprzednich wojen. Co tydzień w soboty w mieszkaniu profesora Tomaszewicza przy herbacie odbywały się konferencje kliniczne, podczas których wraz z kolegami omawiali pracę akademicką i lekarską z ubiegłego tygodnia, dyskutowali na temat wykładów. Tomaszewicz dużo operował sam i przekazywał doświadczenie swoim studentom i kolegom. W latach 1917–1922 ukazało się około 30 jego naukowych prac i podręczniki Wykłady z patologii chirurgicznej i terapii, Nauka o ranach i ich leczenie.
Okupacja Ukrainy przez bolszewików skłoniła Tomaszewicza do jej opuszczenia i wyjazdu do Polski. Dużo było zwątpień i przemyśleń w podjęciu trudnej decyzji. „Niełatwo było mi oderwać się od Rosji, w której się urodziłem i przeżyłem czterdzieści trzy lata mego życia, z którą byłem związany i chwilami radosnymi, i ciężkimi przeżyciami, trudno też było rozstać się z uniwersytetem, który bądź co bądź był dziełem moich rąk”.
W drugiej połowie lipca 1922 r. rodzina Tomaszewiczów na podstawie polsko-rosyjskiej umowy (jako repatrianci) wyjechała do Polski. We wspomnieniach Wincenty pisał: „Jechaliśmy do Równego dwa czy trzy dni bez żadnych przeszkód. W wagonie towarowym urządziliśmy się wspaniale, ze wszystkimi wygodami… Na granicy Polski pociąg się zatrzymał. Ludzie wysypali się z wagonów. Jedni się modlili, inni śpiewali Boże, coś Polskę, kobiety szlochając, całowały ziemię ojczystą. Podniecenie było ogromne. Nie dziwię się: przeżyć wielką rewolucję rosyjską, będąc do tego ewakuowanym z kraju, było dla nich bardzo ciężkie. W Równem zatrzymano nas w kwarantannie prawie przez tydzień. Żona moja, będąca w ostatnim miesiącu ciąży, poczuła bóle porodowe, które trwały blisko dwanaście godzin, lecz potem szczęśliwie się uspokoiły. Byliśmy w Polsce i nie wiedzieliśmy, co ze sobą zrobić”.
Najpierw przyjechali do Warszawy, gdzie Tomaszewicz myślał, przy wsparciu swoich znajomych, uzyskać miejsce pracy na Uniwersytecie Warszawskim. Zwrócił się do swojego znajomego: „Dowiedziałem się, że wśród profesorów Uniwersytetu Warszawskiego wybitną rolę odgrywa profesor Żebrowski, którego gościłem u siebie trzy dni i trzy noce podczas jego pobytu w Jekaterynosławiu: starał się o katedrę i zgłosił się do mnie, bo byłem dziekanem wydziału. Poszedłem do niego. Było to około siódmej wieczorem. Profesor Żebrowski przyjął mnie w przedpokoju. Do pokoju nie raczył mnie zaprosić. Zrozumiałem, że nie mam tu na co liczyć, pożegnałem się więc i wyniosłem się jak najprędzej. Mimo woli nasuwało się porównanie: jak ja przyjmowałem lekarzy z Polski i jak oni mnie tu przyjmują. Później, kiedy bliżej poznałem Polskę, zrozumiałem: bali się mnie, bali się we mnie bolszewika. Ja nie bałem się ani białych, ani czerwonych. Ale dojadaliśmy drugie futro, nasze zapasy topniały z dnia na dzień. Trzeba było myśleć o pracy, i to o byle jakiej. Trzeba było żyć. Na razie zgłosiłem się do Kasy Chorych jako lekarz chirurg i otrzymałem dwie godziny pracy w przychodni chirurgicznej”.
Nie mając innego wyjścia wraz z żoną, synem i urodzoną 11 września 1922 r. córką Ireną, zamieszkali w Grudziądzu. Do kwietnia 1925 pracował w miejscowym szpitalu wojskowym.
Okładka książki „Ze wspomnień lekarza”
W 1925 r. Tomaszewicz z rodziną przeniósł się do Łodzi, w której mieszkał aż do śmierci. W tym roku został zastępcą, a od 1926 r. lekarzem naczelnym Kasy Chorych Okręgu Łódzkiego, organizując lecznictwo pracownicze. Dzięki energicznej działalności udało się mu wznieść „jedną po drugiej placówki lecznictwa społecznego”. Powstały one w Łodzi i okolicach. W 1930 r. założył pierwszy w Polsce Szpital Ubezpieczalni Społecznej – wielki, nowoczesny, pierwszy bez podziału na klasy (obecnie Szpital Kliniczny nr 1 im. M. Barlickiego) – i został mianowany na ordynatora jego Oddziału Chirurgicznego.
W 1928 r. Tomaszewicz inicjował założenie w Łodzi Akademii Lekarskiej, uzyskawszy niezwykłe i szerokie poparcie. Rozpoczął akcję na rzecz Akademii wielokrotnymi wystąpieniami w prasie i na licznych spotkaniach. Uzyskał poparcie towarzystw lekarskich, władz miejskich i przedstawicieli grup wyznaniowych. Niestety, realizacja założeń została spowolniona przez ostry kryzys gospodarczy w latach 1929–1934. W 1938 r. został powołany komitet organizacyjny, ale wojna uniemożliwiła realizację tego projektu.
Druga wojna światowa przerwała zwykłą pracę i realizację pomysłów Tomaszewicza. Łódź była jedną z pierwszych ofiar niemieckiej agresji. Po wkroczeniu hitlerowców do miasta Wincenty nie opuścił chorych w szpitalu. Trwała, jak zauważył, „sielanka z Niemcami” do początku listopada 1939 r., kiedy do Łodzi przyjechało Gestapo i „rozpoczęło swą niszczycielską działalność”, prowadząc aresztowania Polaków. 9 listopada 1939 r. Tomaszewicz został aresztowany wraz z pięćdziesięcioma innymi znanymi mieszkańcami Łodzi, w ramach łódzkiej akcji represyjnej, tzw. Intelligenzaktion Litzmannstadt, skierowanej przeciwko miejscowej inteligencji. Umieszczono go z grupą zakładników w tymczasowym obozie urządzonym w fabryce Michała Glazera na Radogoszczu. 12 listopada miał zostać rozstrzelany, ale do tego nie doszło, mimo że przez Niemców został wezwany jako pierwszy do egzekucji. „Byłem bardzo zdziwiony, kiedy hitlerowiec zamiast wydać rozkaz rozstrzelania zapytał mnie, czy jestem doktorem Tomaszewiczem, a następnie, do jakiej partii należę i czy nie występowałem na wiecach przeciw Niemcom. Odpowiedziałem, że owszem, jestem doktorem Tomaszewiczem i należę do Stronnictwa Demokratycznego, w którym nie rozróżniamy narodowości – wszyscy są dla nas ludźmi. Po takiej krótkiej wymianie zdań otrzymałem rozkaz powrotu do więzienia”.
W styczniu 1940 r. po zwolnieniu z więzienia wyjechał wraz z rodziną do Warszawy, gdzie pracował pod fałszywym nazwiskiem jako robotnik w sklepie z artykułami żelaznymi. Brał udział w Powstaniu Warszawskim – jako chirurg w szpitalu Jana Bożego. Ogółem przeprowadził około 2000 operacji. Po powstaniu dostał się do obozu w Pruszkowie, skąd ze względu na podeszły wiek został zwolniony.
W styczniu 1945 r. Tomaszewicz wrócił do Łodzi i został pierwszym powojennym dyrektorem Szpitala Ubezpieczalni. Jednocześnie włączył się do organizowania Wydziału Lekarskiego w tworzonym Uniwersytecie Łódzkim, po czym został pierwszym dziekanem oraz kierownikiem III Kliniki i Katedry Chirurgicznej Wydziału Lekarskiego. Stał się jednym z założycieli Uniwersytetu Medycznego, który powołano 24 października 1949 roku. W latach 1950–1959 kierował kliniką chirurgiczną Wydziału Medycznego Uniwersytetu Łódzkiego. W 1946 r. został mianowany profesorem nadzwyczajnym, a w 1949 profesorem zwyczajnym. Łączył działalność naukową i pedagogiczną z czynną działalnością społeczną, przez 10 lat był członkiem miejskiego Prezydium Rady Narodowej.
W 1962 r. przeszedł na emeryturę, otrzymując specjalne podziękowanie od ministra zdrowia i opieki społecznej za długoletnią i ofiarną pracę, podczas której wychował spory zastęp lekarzy-społeczników i specjalistów-chirurgów. Za działalność na rzecz rozwoju medycyny oraz szkolnictwa medycznego został odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi, orderem Polonia Restituta, orderem Sztandaru Pracy II i I klasy, kilkakrotnie nagrodami naukowymi i dyplomami uznania. Był członkiem honorowym Towarzystwa Chirurgów Polskich.
Wincenty Tomaszewicz zmarł 4 czerwca 1965 r., „po długim, pięknym i pożytecznym życiu” (Mieczysław Dziwicz, Jan Goldstaein). Został pochowany 7 czerwca na Cmentarzu Komunalnym w Łodzi. W uszanowaniu zasług profesora dla Łodzi jego imieniem nazwano ulicę oraz umieszczono tablicę pamiątkową na budynku Zakładu Przyrodoleczniczego „Wojciech” ośrodka naukowo-badawczego chorób naczyń obwodowych w mieście Lądek-Zdrój.
Z licznych prac klinicznych opartych na bogatym doświadczeniu profesora należy wymienić podręczniki z dziedziny chirurgii ogólnej i patologii chirurgicznej. Do 1918 r. opublikował kilkanaście prac, w których omówił własne spostrzeżenia na temat raka kątnicy, zmian kostnych w jamistości rdzenia, wola odszczepionego, bąblowca wątroby, wrzodu żołądka i dwunastnicy, a także roczne sprawozdania z kierowanych przez siebie oddziałów chirurgicznych. W Polsce wydał kilkakrotnie skrypt z wykładów chirurgii ogólnej oraz podręcznik Patologia chirurgiczna.
Ułożył niezwykłe cenne pamiętniki Ze wspomnień lekarza – dowód prawdziwego umiłowania zawodu i nieskazitelnego charakteru. Na kartach książki, która się ukazała już po śmierci autora w 1965 r., przedstawił sylwetki profesorów, znajomych i przyjaciół, miejsca studiów, źródłoznawcze opisy miast, w których przybywał, a także, co jest szczególnie wartościowe, analizy działalności miejscowych społeczeństw polskich.
Postać Wincentego Ludwika Tomaszewicza jest wymownym przykładem losu człowieka, który wbrew skomplikowanym okolicznościom w trudnych warunkach społecznych zdołał osiągnąć szczyt swojego zawodu, zdobyć szacunek kolegów i zostać w pamięci uczniów jako ulubiony profesor. Półroczny pobyt w Charkowie stał się ważnym punktem drogi życiowej. Znajomość z profesorem Julianem Pęskim i staż pod jego kierunkiem zostawiły znaczący ślad w jego działalności naukowej i dydaktycznej. Czas pobytu w Ukrainie: w Charkowie, Sumach, Teodozji, Jekaterynosławiu, to okres nabycia doświadczenia jako lekarza praktyka, kierownika szpitala i organizatora uczelni medycznej. Wszystko to przysłużyło się skutecznej pracy na rzecz odrodzonej Polski.
Prof. dr hab. Lubow Żwanko – kierowniczka Centrum Muzealnego w Państwowym Uniwersytecie Biotechnologicznym w Charkowie; specjalizuje się m.in. w badaniach uchodźstwa I wojny światowej, historii Polonii Charkowa i Polaków na Ukrainie Wschodniej, historii medycyny i medycyny weterynaryjnej.
Prof. dr hab. Dmytro Kibkało – profesor Katedry Chorób Wewnętrznych i Diagnostyki Klinicznej Zwierząt w Państwowym Uniwersytecie Biotechnologicznym w Charkowie; specjalizuje się m.in. w badaniach chorób wewnętrznych zwierząt, biochemii klinicznej weterynaryjnej, historii medycyny i medycyny weterynaryjnej.
Konsultacja językowa: dr Marcin Lutomierski
Wróć