Marek Świtoński, Romuald Zabielski
Około 30 lat temu dokonano gruntownego przeglądu czasopism Polskiej Akademii Nauk pod kątem ich umiędzynarodowienia i jakości publikacji. W efekcie część z nich uległa likwidacji, a pozostałe przechodziły różne koleje losu, np. zostały umieszczone w światowych koncernach wydawniczych, ale przy zachowaniu własności przez jednostkę PAN. W 2016 r. profesor Stefan Malepszy dokonał pierwszej oceny skutków zmian w czasopismach wydawanych z afiliacją instytutów lub komitetów Wydziału II Nauk Biologicznych i Rolniczych PAN. Przeprowadzona w ubiegłym roku ocena miała na celu poznanie aktualnego poziomu wydawanych czasopism oraz opracowanie wytycznych odnośnie do poprawy ich prestiżu. Dane do niej uzyskano z syntetycznych ankiet dostarczonych przez instytuty i komitety naukowe PAN oraz z dwóch światowych baz danych: Journal Citation Reports (JCR) oraz Scopus (dane z 2023 r.). Pod uwagę wzięto wskaźniki obiektywne i powszechnie uznawane w naukach o życiu, takie jak: pozycja rankingowa w danej kategorii w obrębie dziedzin lub dyscyplin naukowych wyrażona przedziałami kwartylowymi (Q1 – Q4) wg JCR i Scopus, indeks Hirscha (IH) wg JCR i Scopus, impact factor (IF) wg JCR oraz CiteScore wg Scopus.
Oceniono łącznie 28 czasopism, wśród których 19 (10 z obszaru nauk biologicznych i 9 z obszaru nauk rolniczych) było uwzględnionych w bazie JCR, a 24 (13 – nauki biologiczne i 11 – nauki rolnicze) w bazie Scopus. Wydział II skupia obecnie 18 instytutów i 9 komitetów naukowych, z czego wynika, że w części instytutów wydawane są 2 lub więcej czasopism, w większości siłami instytutów. Tylko 5 czasopism prowadzonych jest przez międzynarodowe koncerny wydawnicze (Elsevier 2, Springer Nature 3), a 3 tytuły są współwydawane przez komitety naukowe PAN i inne jednostki naukowe. Większość czasopism to kwartalniki. Jest tylko jeden miesięcznik („Acta Physiologie Plantarum”) i aż 8 półroczników, co jest już raczej rzadkością w wydawnictwach naukowych. Większość periodyków umieszcza na swoich stronach internetowych artykuły zaraz po ich zaakceptowaniu (online first).
Na potrzeby oceny przyjęto kilka kryteriów wskazujących na wyróżniający prestiż w ocenianej grupie czasopism: uwzględnienie w obu bazach; pozycja w przedziale Q1 lub Q2 przynajmniej w jednej z baz; indeks Hirscha (IH) ≥ 50; impact factor (IF) ≥ 2,0 lub CiteScore ≥ 3 (patrz: tabela). Co najmniej jedno takie kryterium spełniło 9 czasopism (32%), a wśród nich cztery lokowały się w pierwszym kwartylu (Q1). Były to dwa czasopisma wydawane przez grupę Springer Nature: „Mammal Research” (wg JCR i Scopus) i „Acta Physiologiae Plantarum” (wg Scopus), Elsevier: „Ecohydrology & Hydrobiology” (wg Scopus) oraz „Acta Palaeontologica Polonica” (wg Scopus) wydawane przez Instytut Paleobiologii PAN.
Warto zauważyć, że IH tych czasopism był bardzo zróżnicowany i mieścił się w zakresie od 23 do 88 (wg JCR) oraz od 24 do 64 (wg Scopus). Z kolei IF oraz CiteScore były dość podobne i mieściły się w zakresach 1,5 – 2,6 (IF) i 3,5 – 5,9 (CiteScore). Wartości IF oraz CiteScore ocenianych czasopism są stosunkowo niskie, co jednak nie świadczy o ich niewielkim prestiżu naukowym. Należą one bowiem do liczących się wysoce wyspecjalizowanych czasopism. Potwierdzeniem tego są m.in. pozycja rankingowa 5 czasopism (JCR) i 13 czasopism (Scopus) w przedziałach Q1 lub Q2. Z przeprowadzonej analizy wynika, że im szersza była kategoria naukowa, a tym samym grupująca większą liczbę tytułów, tym niżej niestety lokowały się nasze czasopisma (w Q2 lub Q3). Dlatego nie mamy w Wydziale II PAN czasopism w Q1 o szerokiej tematyce biologicznej czy rolniczej, ale z drugiej strony mamy tylko dwa tytuły w najniższym kwartylu (Q4).
Umiędzynarodowienie czasopism, mierzone jako odsetek autorów z niepolską afiliacją, jest wysoki lub bardzo wysoki, w ponad połowie czasopism autorzy zagraniczni stanowili zdecydowaną większość (>75%). Mniej korzystnie wypada natomiast zestawienie krajów, skąd pochodzą publikacje, autorzy z prestiżowych jednostek naukowych, np. z USA, Kanady, Japonii, Wielkiej Brytanii i krajów UE, pojawiają się rzadko. Natomiast większość autorów krajowych jest afiliowana w jednostce naukowej innej niż wydawane czasopismo.
Tytuły o charakterze popularnonaukowym zostały pozytywnie ocenione od strony merytorycznej, jednakże ich zasięg oddziaływania społecznego jest nader skromny w stosunku do nakładu sił i środków przeznaczanych na ich wydanie. Właściciele tytułów najczęściej tłumaczyli się brakiem funduszy na zwiększenie zasięgów oddziaływania.
Podsumowanie oceny jest w sumie dość smutne dla większości ocenianych czasopism. Instytuty PAN zdecydowanie wyrastają ponad wydawane przez siebie czasopisma. Pracownicy instytutów Wydziału II wolą publikować w obcych, wyżej notowanych czasopismach. Większość z nich publikuje swoje prace wyłącznie w czasopismach o wysokim współczynniku wpływu, lokujące się w Q1, rzadziej w Q2. Trudno zatem dziwić się brakowi szerszego zainteresowania rodzimymi tytułami. Brakuje chętnych, którzy by zechcieli zaryzykować bieżące oceny indywidualne i instytucjonalne, i popracować swoimi publikacjami na poprawę parametrów naukometrycznych własnych tytułów. Dużą negatywną rolę odegrał tu system oceny parametrycznej jednostek naukowych, który przez długi czas deprecjonował rodzime tytuły w tzw. ministerialnych listach czasopism. W podniesieniu rangi czasopism także niewiele pomogło otwarcie na autorów z zagranicy, bowiem reprezentują oni ośrodki o nie najsilniejszej pozycji naukowej (głównie z krajów azjatyckich i afrykańskich). Umieszczenie czasopism w światowych koncernach wydawniczych zdecydowanie zwiększyło ich rozpoznawalność i zasięg oddziaływania. Kontynuowanie wydawania czasopism naukowych, które dotąd nie spełniły kryteriów niezbędnych do umieszczenia ich w bazach JCR i Scopus, wydaje się nieuzasadnione. W dyskusji towarzyszącej ocenie zauważono też, że celowość wydawania więcej niż jednego czasopisma naukowego przez instytut PAN powinna być wnikliwie przeanalizowana nie tylko w kontekście merytorycznym, ale i finansowym.
„Mammal Research” (wcześniej „Acta Theriologica”) jest międzynarodowym czasopismem obejmującym wszystkie aspekty biologii ssaków wydawanym przez Instytut Biologii Ssaków PAN w Białowieży. Redakcja szczególnie zachęca do nadsyłania prac z zakresu ekologii, zachowania, ochrony przyrody, fizjologii, genetyki i ewolucji ssaków. „Mammal Research” publikuje oryginalne raporty z badań, krótkie komunikaty, artykuły metodyczne i przeglądowe.
„Acta Physiologiae Plantarum” to międzynarodowe czasopismo założone w 1978 r. i prowadzone przez Instytut Fizjologii Roślin PAN w Krakowie. Miesięcznik publikuje recenzowane artykuły dotyczące wszystkich aspektów fizjologii roślin na różnych poziomach organizacji biologicznej, od biochemii, biologii molekularnej i komórkowej, całych roślin i ich organów, po rośliny w ekosystemach. Czasopismo szczególnie chętnie przyjmuje wyniki prac, które badają fizjologiczne, biochemiczne, molekularne i genetyczne mechanizmy leżące u podstaw funkcjonowania i adaptacji roślin.
„Ecohydrology & Hydrobiology” jest międzynarodowym czasopismem Europejskiego Regionalnego Centrum Ekohydrologii PAN w Łodzi. Czasopismo publikuje prace naukowe mające na celu pogłębienie wiedzy na temat wzajemnych zależności między wodą a fauną i florą oraz zbadanie, w jaki sposób wiedza ta może być wykorzystana do regulacji procesów hydrologicznych i biogeochemicznych w celu zwiększenia nośności, zwłaszcza ekosystemów modyfikowanych antropogenicznie. Czasopismo publikuje oryginalne artykuły naukowe, recenzje i krótkie komunikaty w systemie peer review. Redakcja przyjmuje propozycje publikacji numerów specjalnych o tematyce objętej zakresem czasopisma.
„Acta Palaeontologica Polonica” to międzynarodowy kwartalnik typu open access publikujący artykuły o charakterze ogólnym ze wszystkich dziedzin paleontologii. Szczególnie cenione są submisje z badaniami wszelkiego rodzaju skamieniałości, trybu życia starożytnych organizmów i budowy ich szkieletów, jako te, które oferują stratygraficznie uporządkowane dowody ewolucji. Ponadto, prace nad kręgowcami i zastosowania dowodów kopalnych w badaniach rozwojowych, zarówno ontogenezy, jak i astogenezy organizmów klonalnych oraz ewolucja biosfery i jej ekosystemów, wywnioskowana z dowodów geochemicznych, była również przedmiotem badań opublikowanych w czasopiśmie. Zgłoszenia mogą mieć formę artykułów, krótkich raportów, dyskusji lub recenzji artykułów/książek.
Wróć
