Mikro i makro

Autorzy artykułów, esejów i szkiców zamieszczonych w zbiorowej monografii Wielkie sprawy codzienne poświęconej Janowi Tulikowi reprezentują odmienne metodologie i wrażliwości. Dzięki temu odsłaniają elementy składające się na wielowymiarowy portret osobowości twórczej rzeszowskiego poety i pisarza. Niektóre wypowiedzi zawierają akcenty osobiste, które umiejscawiają bohatera opracowania w konkretnym czasie i przestrzeni. Poznajemy go głównie jako poetę, ale także jako uczestnika lokalnego życia literackiego, zarówno przed rokiem 1989, jak i po nim, a następnie jako autora poszukującego różnych form wypowiedzi literackiej.

Twórczość ta – dzięki zróżnicowanym spojrzeniom literaturoznawców oraz osób znających Tulika prywatnie – otwiera się przed czytelnikiem w wymiarze artystyczno-językowym, genologicznym, tematycznym, filozoficznym, moralistycznym, dźwiękowym, ekologicznym, psychologicznym oraz ekfrastycznym. Badacze i krytycy literaccy dostrzegają zakorzenienie Jana Tulika w polskiej tradycji literackiej. Najczęściej odnoszą jego utwory do Norwida, choć nie tylko. Ukazują również twórcę jako ironistę, krytycznie ustosunkowującego się do współczesnych mu zjawisk społecznych, rzadziej politycznych, a najczęściej do problemów cywilizacyjnych i egzystencjalnych. Interpretatorzy dowodzą, że Jan Tulik w sprawach mikro dostrzega sprawy makro. Z wieloautorskiego opracowania wyłania się obraz twórcy ważnego dla ziemi rzeszowskiej, który nadał swoim utworom wymowę uniwersalistyczną.

Niektóre teksty oferują również bogaty materiał biograficzny, zwłaszcza dwa z działu O sobie samym. Jeden z nich to rozmowa Jana Tulika przeprowadzona przez Jana Becika i Aleksandrę Smusz, drugi zaś – Notatki o poezji (literaturze) pióra samego poety. Część ta stanowi formę autoprezentacji, z którą niejako konfrontują się szkice literaturoznawców. Wywiad zawiera wyznania świadczące o erudycji i samoświadomości rzeszowskiego pisarza, a także o jego fascynacjach i przyjętych punktach odniesienia. Jak zauważa Roman Magryś, Tulik wypracował swoistą formułę zaangażowania, godzącą „przeklęte” tematy narodowe z pragnieniem kreacji artystycznej – gry estetycznej, która pozwala dystansować się wobec, być może, nierozwiązywalnych spraw historii Polaków. Grzegorz Kociuba natomiast twierdzi, że postawę Tulika określa „pochwała codzienności, zdrowego rozsądku i wiedzy praktycznej”. Barbara Trygar z kolei dostrzega w jego pisarstwie „filozofię podróży”, wchodzenie „w inność bytu, świata i wszechświata”.

Zarysowane zostało także życie literackie w Krośnie, z którego Tulik się wywodzi. Jego twórczość, jak ukazują kolejne szkice, jest „silnie zakorzeniona zarówno w światowej kulturze, jak i w naturze”. Omówione zostały jego poetyckie iluminacje i wykreowane sensorium. Refleksji podlegają również Tulikowa melancholia, podejmowane przez niego wątki modernistyczne, „etyka posthumanistyczna”, fonosfera, ironiczno-satyryczne zacięcie, sonety, haiku oraz słuchowiska radiowe.

Zbiorowy portret literata z ziemi rzeszowskiej zamyka pełna bibliografia podmiotowa i przedmiotowa. Książka zatem stanowi podsumowanie recepcji i aktualnego stanu wiedzy o twórczości Jana Tulika, dostarczając zarazem materiału do dalszych analiz i interpretacji jego dzieła.

Wielkie sprawy codzienne. Studia i szkice o twórczości Jana Tulika, pod red. Magdaleny Rabizo-Birek i Jana Wolskiego, Stowarzyszenie Literacko-Artystyczne „Fraza”, Bonus Liber, Rzeszów 2025.