Paweł Antonowicz, Zbigniew Bukowski, Dominika Wendt
W czerwcu br. po raz 22 Uniwersytecka Komisja Finansowa Konferencji Rektorów Uniwersytetów Polskich przedstawiła raport na temat sytuacji ekonomicznej klasycznych uniwersytetów publicznych. W dokumencie analizowane są dane z lat 2020–2024, dotyczące finansów 21 klasycznych uniwersytetów skupionych w KRUP.
Materiał analityczny dla raportu stanowił zbiór jednostkowych sprawozdań F-01, za lata 2020-2024, wg stanu na dzień 31 grudnia 2024, będących źródłem informacji statystycznej o poszczególnych kategoriach przychodów, a także kosztów oraz nakładów na środki trwałe, jak również wyników finansowych 21 uniwersytetów publicznych w Polsce. Dane finansowe uczelni publicznych zostały uzupełnione statystyką obejmującą w szczególności: liczbę studentów (z uwzględnieniem doktorantów), liczbę pracowników (w podziale na grupy stanowiskowe), a także odniesione do bazowych oraz zwiększanych (jeżeli miało to miejsce w danym roku) wartości subwencji MNiSW. Nowością w raporcie stało się zastosowanie specjalnego wskaźnika, tzw. wskaźnika lokalizacji (ang. Location Quotient), zwanego również „ilorazem lokalizacji”. Umożliwił on obiektywną ocenę zmiany poziomu finansowania danej uczelni publicznej względem sytuacji ekonomiczno-finansowej w pozostałych jednostkach, dzięki czemu możliwe jest odnoszenie analizowanej kategorii finansowej jednej uczelni do przeciętnego poziomu, jaki jest charakterystyczny dla wszystkich 21 uniwersytetów, z jednoczesnym odniesieniem tej kategorii do innej zmiennej. Przyjęcie tej miary pozwala relatywizować ocenę danej kategorii i wzmacnia potencjał interpretacji.
W gronie 21 zrzeszonych w Uniwersyteckiej Komisji Finansowej uniwersytetów pracuje (wg stanu na dzień 31.12.2024) łącznie 58.079 pracowników. Uczelnie te są jednak zróżnicowane pod względem potencjału kadrowego (Wykres 1). Dwie uczelnie o największej liczbie zatrudnionych to Uniwersytet Jagielloński (łącznie 8.161 osób) oraz Uniwersytet Warszawski (7.239 osób). W II grupie najliczniejszych kadrowo uniwersytetów klasycznych znajdują się: Uniwersytet Adama Mickiewicza (2.735 nauczycieli + 2.047 etatów nienauczycielskich = 4.782 os.[2024]), a także Uniwersytet Mikołaja Kopernika (2.129 nauczycieli + 1.945 etatów nienauczycielskich = 4.075 os.[2024]). W gronie 25 procent najliczniejszych kadrowo uczelni (Q32024 = 3.506 etatów) poza czterema wymienionymi jednostkami znajdują się również: Uniwersytet Wrocławski (łącznie: 3.624 pracowników) oraz Uniwersytet Łódzki (łącznie: 3.506 pracowników). W stosunku do roku 2023 nastąpiło niewielkie zmniejszenie liczby pracowników z 58.165 do wskazanych wyżej 58.079, przy czym minimalnie zwiększyła się liczba nauczycieli akademickich z 32.018 w 2023 do 32.143 w 2024 r.
Struktura kadrowa w podziale na „nienauczycieli” oraz „nauczycieli” (prof. / prof. uczelni / adiunkt, docent / asystent) została przedstawiona na wykresie 2. Widoczna jest tu relatywnie homogeniczna prawidłowość: średnio etaty nienauczycielskie stanowią w grupie analizowanych uniwersytetów 45% zatrudnienia, przy czym maksymalnie w strukturze zatrudnienia ta grupa pracowników stanowi 48% kadry (UWr = 48%, UW = 48%, UMK = 48%, UJ = 48%, UG = 47%). W grupie nauczycieli przeważa zatrudnienie na stanowiskach: adiunkta / docenta – średnio we wszystkich uniwersytetach na poziomie 25% potencjału pracowniczego, z maksymalnym udziałem tej grupy pracowników na poziomie 30% (w: UWr = 29%, UW = 29%, UR = 30%). Średnio w uczelniach zatrudnianych na stanowiskach profesora uczelni jest 13% pracowników, zaś profesorowie belwederscy stanowią niemal we wszystkich uniwersytetach UKF 6% kadry (najmniejszy udział w zatrudnieniu w tej grupie ma miejsce w: USz = 4%, UKW = 4%).
Ogółem w badanych uniwersytetach w 2024 roku kształciło się 346.582 studentów, w tym 267.989 na studiach stacjonarnych oraz 78.593 na studiach niestacjonarnych i podyplomowych. W stosunku do roku 2023 nastąpił niewielki wzrost liczby studentów – w roku 2023 było ich 343.950. Na jednego nauczyciela akademickiego przypada 10,04 studenta i wskaźnik ten w ostatnich 3 latach utrzymuje się na bardzo zbliżonym poziomie.
W 2024 roku w 21 uniwersytetach na studiach stacjonarnych studiowało średnio 79% studentów, a na niestacjonarnych 19%. Niespełna 2% ogółu kształcących się w tej grupie uczelni stanowili doktoranci w szkołach doktorskich. W kontekście opisywanych w raporcie zmian strukturalnych w ciągu minionych dwóch dekad (tj. od 2003 r. do 2024 r.) zarysowuje się bardzo wyraźna tendencja konsekwentnego rok po roku zmniejszania liczby studentów studiów niestacjonarnych.
Subwencja dla 21 uniwersytetów zrzeszonych w KRUP wyniosła w 2024 r. 9 770 299,3 zł. W stosunku do roku 2023 nastąpiło jej zwiększenie o 29% – w 2023 roku jej wysokość wynosiła bowiem 7 586 352,3 zł. Związane to było w oczywisty sposób z zapewnieniem finansowania w ramach subwencji zwiększenia środków na wynagrodzenia pracowników uczelni. W roku 2020 wysokość subwencji dla badanych uniwersytetów wynosiła 6 139 473,2 zł. Wobec tego jej nominalna wartość z 2024 roku stanowi 159% nominalnej wartości z roku bazowego 2020, zaś w ujęciu realnym – tj. z uwzględnieniem dyskonta na poziomie rocznych odczytów inflacyjnych – dynamika 2024/2020 – wyniosła 115%.
Wykres 1. Liczba pracowników w uniwersytetach klasycznych w Polsce w latach 2020-2024 w podziale na etaty [w osobach]
Wykres 2. Struktura pracowników w uniwersytetach klasycznych w Polsce w latach 2020-2024 w podziale na etaty [%]
Wysokość subwencji w podziale na jednego nauczyciela akademickiego w 2024 r. wyniosła średnio dla wszystkich 21 uniwersytetów 303 959 zł (w roku 2023 r. było to 236 939 zł). Najwyższą subwencję na jednego nauczyciela akademickiego otrzymały: UW – 345 103 zł, UJ – 333 632 zł, UŚ – 314 617 zł, UAM – 311 652 zł oraz UWM – 311 145 zł. Najniższa wysokość subwencji przypada na jednego nauczyciela akademickiego w: UPJPII – 238 898 zł, UJD – 242 020 zł, KUL – 259 769 zł, UKW – 260 089 zł i UwB – 261 244 zł.
Wysokość subwencji w podziale na jednego kształcącego się w trybie stacjonarnym w 2024 r. wyniosła średnio dla wszystkich 21 uniwersytetów 36 458 zł (w roku 2023 r. było to 28 283 zł). Najwyższą subwencję na jednego kształcącego się w trybie stacjonarnym otrzymały: UJ – 46 399 zł, UW – 46 121 zł, UZ – 40 423 zł, UMK – 39 019 zł oraz UWr – 38 280 zł. Najniższa wysokość subwencji przypadła na jednego kształcącego się w trybie stacjonarnym w: UKSW – 24 170 zł, UJD – 25 375 zł, UPJPII – 25 590 zł, URz – 28 522 zł oraz UKW – 29 903 zł.
Subwencja na utrzymanie potencjału dydaktycznego i badawczego w 2024 roku stanowiła 75% wszystkich przychodów z podstawowej działalności operacyjnej uniwersytetów klasycznych. Udział ten od 2020 roku na jednego kształcącego się w trybie stacjonarnym stopniowo wzrasta. Drugą najistotniejszą pozycję w strukturze zajmują pozasubwencyjne przychody z działalności badawczej, ich udział zmalał jednak z 14% w 2023 r. do 10% w 2024 r. Kategoria ta jest o tyle istotna, że wzmacnia ona zarówno potencjał badawczy i naukowy, dając podstawy do rozszerzania oraz „customizowania” – na potrzeby zleceń komercjalizacyjnych – zakresu dotychczasowej działalności naukowej, jak również może podnieść atrakcyjność uczelni w zakresie realizacji procesów kształcenia, np. poprzez dofinansowanie infrastruktury dydaktycznej. W pozasubwencyjnych przychodach z działalności badawczej mieszczą się zarówno środki pozyskane w konkursach i grantach, ale także umowy kooperacyjne z biznesem (w tym m.in. sprzedaż licencji, patentów, udziały w powołanych spin-off-ach), jak również dotacje zagraniczne. Nieznaczny, bo około 5-procentowy udział w generowanych przychodach członków KRUP stanowiły w 2024 przychody ze świadczonych usług edukacyjnych. Są one związane z kształceniem na studiach niestacjonarnych, powtarzaniem zajęć na studiach stacjonarnych, kształceniem w języku obcym, jak również prowadzeniem zajęć nieobjętych programem studiów czy kształceniem cudzoziemców oraz realizacją działalności edukacyjnej w formie studiów podyplomowych, specjalistycznych i innych.
Najwyższy udział w strukturze pozasubwencyjnych przychodów z działalności badawczej w 2024 roku w grupie 21 uniwersytetów stanowiły środki uzyskane z tytułu realizacji projektów finansowanych przez NCN. Ich udział w przychodach tego typu w roku 2024 w porównaniu z rokiem poprzednim wzrósł o 6%, tj. do 42%. Co czwarta złotówka uzyskiwana w tej kategorii przychodów w badanych uniwersytetach była wynikiem realizacji programów lub przedsięwzięć dookreślanych przez MNiSW. Na niemal takim samym poziomie – rokrocznie w strukturze stanowiącym jednak coraz mniejszy udział – znajdowały się w 2024 r. środki wynikające z finansowania współpracy naukowej z zagranicą.
Dwie ostatnie kategorie w pozasubwencyjnych przychodach badanych uczelni stanowią znacząco zmarginalizowane środki na realizację projektów NCBR (3-procentowy udział w przychodach w 2024 r.), a także środki uzyskiwane ze sprzedaży pozostałych prac i usług badawczych oraz rozwojowych (6%).
Występuje oczywiście zróżnicowanie generowanych przez 21 uniwersytetów UKF pozasubwencyjnych przychodów z działalności badawczej. Co ciekawe, zaledwie trzy uczelnie o największym poziomie przychodów pozasubwencyjnych (tj.: UW2024 = 365,2 mln zł; UJ2024 = 282,5 mln zł oraz UAM2024 = 161,1 mln zł), w 2024 roku osiągnęły 60% wartości wszystkich 21 uniwersytetów zrzeszonych w KRUP. Doliczając pięć kolejnych pod tym względem uniwersytetów (tj.: UMK2024 = 84,1 mln zł; UWr2024 = 80,1 mln zł; UG2024 = 78,2 mln zł; UŚ2024 = 59,7 mln zł; oraz USz2024 = 56,9 mln zł), należy zauważyć, że 8 uniwersytetów osiągnęło w 2024 r. w skali wszystkich jednostek zrzeszonych w UKF 87% łącznej wartości pozasubwencyjnych przychodów z działalności badawczej.
Struktura pozasubwencyjnych przychodów z działalności badawczej 21 uczelni zrzeszonych w KRUP w latach 2020-2024 została przedstawiona na wykresie 3. Widoczne są tu duże różnice, jakie występują w poszczególnych uczelniach: znaczące odstępstwo strukturalne względem innych uniwersytetów występuje w Uniwersytecie Papieskim Jana Pawła II oraz Katolickim Uniwersytecie Lubelskim Jana Pawła II, w których dominujący udział w tej grupie przychodowej stanowią programy MNiSW. Na uwagę zasługuje również istotnie inny udział środków pozyskiwanych z projektów międzynarodowych (zagranicznych), jaki ma miejsce w Uniwersytecie Jagiellońskim, Uniwersytecie Jana Długosza, Uniwersytecie Śląskim, Uniwersytecie Gdańskim, a także w Uniwersytecie Szczecińskim, Uniwersytecie Kardynała Stefana Wyszyńskiego (poza 2024 r.) oraz w Uniwersytecie Zielonogórskim.
W strukturze kosztów rodzajowych uniwersytetów klasycznych zawsze dominujący udział stanowiły wynagrodzenia osobowe. Jednak rok 2024 – uwzględniając narzuty na wynagrodzenia – był okresem wzrostu ich udziału w całkowitych wydatkach z 72% w 2023 r. do 76% w 2024 r. Taka struktura jest charakterystyczna dla wszystkich analizowanych uniwersytetów, gdzie poza tą kategorią kosztową na drugiej pozycji w niemal tak samo dużym stopniu (7%) zajmują: zużycie materiałów i energii oraz usługi obce. W 2024 r. średnio 4,1% ponoszonych kosztów stanowiły odpisy amortyzacyjne środków trwałych, a 2% podatki i opłaty. Pozostałe koszty rodzajowe stanowią ok. 4% ponoszonych kosztów.
W latach 2020-2024 nastąpił istotny wzrost (nominalnie o 58% w 2024 roku względem roku bazowego 2020) nakładów przeznaczanych przez uniwersytety klasyczne zrzeszone w KRUP na inwestycje. Należy jednak zauważyć, że w strukturze źródeł finansowania tych projektów dotacje celowe pozyskiwane na ten cel przez badane jednostki zmniejszyły swój udział z 50% w 2023 r. do 22% w 2024 r. W jeszcze większym stopniu zmalał w strukturze źródeł finansowania tych projektów inwestycyjnych udział pomocy zagranicznej – z 16% w 2023 r. do 3% w 2024 r. Strukturalnie na niemal niezmienionym poziomie angażowane są w tych projektach inwestycyjnych środki subwencyjne, średnio w latach 2020-2024 stanowiły one 12% całkowitego finansowania inwestycji. W 2024 r. były one dokładnie na poziomie średniej z badanego okresu, natomiast wyjątkiem był rok 2021, gdy ich udział był wyższy od udziału w pozostałych latach i wynosił 16%. W 2024 r. znacząco wzrósł udział pozostałych źródeł finansowania projektów inwestycyjnych, który stanowił aż 64% nakładów.
Wykres 3. Struktura pozasubwencyjnych przychodów z działalności badawczej w uniwersytetach klasycznych w Polsce w latach 2020-2024 [%]
Wykres 4. Wysokość subwencji w latach 2020-2024 w podziale na uniwersytety [w tys. PLN]
Wykres 5. Struktura kosztów rodzajowych w uniwersytetach klasycznych w Polsce w latach 2020-2024 [%]
Sytuacja finansowa uniwersytetów w roku 2024 była znacząco lepsza w stosunku do roku 2023, kiedy to łączny wynik uniwersytetów wyniósł tylko 57 363 800 zł, a więc mniej od wyniku samego UJ w roku 2024. W roku 2023 ujemny wynik finansowy osiągnęło 6 uniwersytetów, w tym trzy na poziomie ponad -20 milionów złotych, a niewielki zysk, w granicach do 2 milionów złotych, raportowało 5 kolejnych uniwersytetów.
Wynik finansowy uniwersytetów w roku 2024 porównywalny jest z wynikami w latach 2020-2022 (wówczas wahał się on pomiędzy 294 a 310 milionów zł).
Jednakże niepokojącym zjawiskiem pozostaje znacząca strata na podstawowej działalności operacyjnej. Wynosi ona dla wszystkich 21 uniwersytetów aż 239 516 400 zł, mimo, że jest mniejsza niż w roku 2023, gdy osiągnęła rekordowe niemal pól miliarda złotych (424 488 500 zł). Stratę na działalności operacyjnej odnotowało w roku 2024 aż 15 uniwersytetów. Wynikiem dodatnim z podstawowej działalności operacyjnej pochwalić się może tylko 6 uniwersytetów: UJD, UJK, UMCS, UO, URz oraz UKSW.
Coraz mniejsze znaczenia dla wyniku finansowego uniwersytetów ma zbywanie niefinansowych aktywów trwałych. Z ich sprzedaży w roku 2024 uniwersytety osiągnęły łącznie jedynie 23 585 800 zł, przy czym większość tej kwoty (19 377 700 zł) przypadała na jeden uniwersytet – UWM. Obserwowany systematyczny spadek w tym zakresie, co najprawdopodobniej oznacza, że uniwersytety pozbyły się już zbędnych, niewykorzystywanych w ich działalności nieruchomości.
Dr hab. Paweł Antonowicz, prof. UG, prorektor UG ds. rozwoju i finansów, ekonomista, członek Uniwersyteckiej Komisji Finansów; dr hab. Zbigniew Bukowski, prof. UKW, pełnomocnik rektora UKW ds. finansowych, przewodniczący Uniwersyteckiej Komisji Finansów, prawnik (prawo administracyjne, prawo ochrony środowiska); mgr Dominika Wendt, główny specjalista ds. analiz ekonomiczno-finansowych UG.
