Wolność akademicka w polskich realiach

Dr hab. inż. Andrzej Katunin, prof. Politechniki Śląskiej, wiceprzewodniczący Akademii Młodych Uczonych PAN, zastanawia się, jak realizowana jest w polskim systemie nauki wolność badań, kształcenia i debaty naukowej.

Na początku 2024 roku Akademia Młodych Uczonych PAN wraz z 19 innymi młodymi akademiami z krajów Europy oraz akademiami międzynarodowymi poparła Sztokholmską Kartę Wolności Akademickiej (ang. Stockholm Charter for Academic Freedom). Opracowanie Karty, którą ogłoszono pod koniec 2023 roku na stronie internetowej https://academicfreedom.eu, było inicjatywą Szwedzkiej Akademii Młodych Uczonych. Dokument dotyczy trzech podstawowych wolności akademickich: nauczania, prowadzenia badań naukowych oraz komunikowania. Celem Szwedzkiej Akademii Młodych Uczonych było rozpoczęcie dyskusji na ten temat w swoim kraju i usystematyzowanie kwestii wolności akademickiej, włącznie z wprowadzeniem dyrektywy uzupełniającej w szwedzkiej konstytucji. Sztokholmska Karta Wolności Akademickiej stała się przedmiotem szerokiej debaty nie tylko na międzynarodowych spotkaniach młodych akademii, ale też w kręgach politycznych i parlamentarnych Szwecji. Przed wyborami do Europarlamentu szwedzcy młodzi uczeni opracowali „kompas wyborczy”, zadając kandydatom pytania dotyczące poziomu finansowania badań naukowych z budżetu UE, w tym wsparcie przełomowych badań podstawowych. Na podstawie odpowiedzi opracowali stronę internetową z charakterystyką kandydatów i partii politycznych, do których należą, pod kątem wspierania nauki.

W Polsce wolność artystyczna oraz badań naukowych jest zagwarantowana przez art. 73 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Obejmuje on zatem wszystkie postulaty, o których mowa w Sztokholmskiej Karcie Wolności Akademickiej. Podobne zapisy znajdują się w art. 13 Karty Praw Podstawowych UE. Dlaczego więc zagadnienie wolności akademickiej ponownie jest tematem debaty? Szkopuł w tym, że zapisy Sztokholmskiej Karty mogą być różnie pojmowane w kontekście systemów edukacji i nauki w różnych krajach, jak również mogą być ograniczane przez narodowe zapisy i politykę naukową. Oznacza to, że jej akceptacja może być możliwa jedynie w części.

Wolność akademicka w Polsce

Wolność akademicka w jej szerokim rozumieniu ma się w Polsce całkiem dobrze. Potwierdza to również raport przygotowany dla Parlamentu Europejskiego w marcu 2023 roku. Tzw. Ustawa 2.0 wprowadzona w 2018 roku przez Sejm dała uczelniom znacznie większą autonomię, niż miało to miejsce wcześniej, zbliżając model polskich uniwersytetów do modelu Humboldta. Jest to praktyka dość powszechna, zwłaszcza w krajach Europy Zachodniej i Północnej. Dzięki temu nastąpiła decentralizacja zarządzania szkolnictwem wyższym i nauką, a polskie uniwersytety uzyskały zdolność decydowania o swojej strukturze wewnętrznej, modelu zarządzania, kwestiach budżetowych i wielu innych. Kwestie wolności naukowych są, na pewnym ogólnym poziomie, regulowane przez Prawo o szkolnictwie wyższym oraz Ustawę o Polskiej Akademii Nauk. Należy jednak podkreślić, że regulacje w kwestii wolności akademickiej nie mogą być stosowane lokalnie, np. przez rektorów uczelni wyższych, dyrektorów jednostek naukowo-badawczych i in., lecz powinny mieć charakter ustawowy. Nie zawsze jednak zapisy Sztokholmskiej Karty, popartej przez Akademię Młodych Uczonych PAN, oraz krajowe i międzynarodowe zapisy konstytucyjne, mogą w całości być przestrzegane w Polsce.

Gdy rozpatrujemy pewne szczególne współczesne przypadki, okazuje się, że do ograniczania wolności naukowej dochodzi regularnie również w naszym kraju. Z drugiej strony takie ograniczenia wręcz należy wprowadzać, kiedy mowa o pewnych kontrowersyjnych praktykach. Trafne podsumowanie wielu spornych kwestii dotyczących wolności akademickiej zawarto w poprzednio przytaczanym opracowaniu dla PE. Autorzy tego dokumentu dyskutują nie tylko sprawę mierzalności wolności akademickiej z wykorzystaniem odpowiednich indeksów, ale też o różnicach w interpretacji pojęć wolności akademickiej, również w kontekście narodowym. Dyskusja na temat akceptacji Sztokholmskiej Karty przed jej poparciem toczyła się również wśród członków Akademii Młodych Uczonych PAN oraz nadal trwa z członkami Szwedzkiej Młodej Akademii.

Kontrowersyjne tematy

Zapis Sztokholmskiej Karty w kwestii wolności nauczania brzmi: „Swoboda naukowców w ustalaniu treści nauczania, metod uczenia i form oceniania”. Zacznę zatem od prozaicznych ograniczeń, które określają stosowne dokumenty Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego: pracownik uczelni ma możliwość proponowania nowych przedmiotów i programów nauczania, ale wymaga to procesu kilkustopniowej weryfikacji i zatwierdzenia treści kształcenia przez różne gremia, poczynając od rady dyscypliny w danym uniwersytecie, a kończąc na resorcie nauki. Wykładowca nie ma oczywiście całkowitej swobody w kształtowaniu treści kształcenia, powinien podążać za wypracowaną w danej uczelni lub przez daną dyscyplinę strategią. Takie ograniczenia są zrozumiałe i w pełni uzasadnione przyjętym w naszym kraju modelem. Istnieją jednak precedensy w najnowszej historii polskiego szkolnictwa wyższego o wiele bardziej szkodliwe i niebezpieczne, w przypadku których nieprecyzyjność określeń wolności akademickiej może być uznana za „otwarcie furtki” do nadużyć i niekorzystnych dla nauki praktyk.

Mowa o poglądach pseudonaukowych lub wręcz nienaukowych i nieetycznych, z którymi współczesna nauka walczy, ale które od czasu do czasu przenikają w mury uniwersyteckie. Dla przykładu, pod koniec 2018 roku media, w tym „Forum Akademickie”, opisywały sprawę pseudonaukowych wykładów na kilku polskich uczelniach dotyczących głównie zagadnień z zakresu nauk o zdrowiu, w tym tematów szczepionek, budzących emocje również w środowisku naukowym. Nasiliło się to podczas pandemii COVID-19. W tym czasie doszło m.in. do incydentów na Uniwersytecie Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy dotyczących przekazywania nienaukowych informacji w postaci wykładów na temat samej pandemii oraz szczepionek, a nawet nawiązywania do teorii spiskowych, m.in. działań pewnej tajnej grupy, mającej na celu depopulację Polaków. Należy jednak uznać, że takie przypadki mają charakter incydentalny i nie należy dopatrywać się tutaj trendów i umyślności. Cieszy również, że powstają próby ograniczania tego typu praktyk i edukowania w zakresie przeciwdziałania szerzeniu nienaukowych poglądów. Katedra Filozofii i Metodologii Nauk Politechniki Gdańskiej uruchomiła w tym celu przedmiot na drugim stopniu studiów pod nazwą „Mity i magia w nauce, czyli skąd się biorą teorie spiskowe i pseudonaukowe”.

Wyjątkiem od powyższych przypadków są próby wpływu politycznego na wolność naukową oraz jej ograniczanie celem uzyskania pewnych politycznych korzyści. W ostatnim czasie zdarzały się sytuacje w polskim środowisku naukowym, które można uznać za ograniczenie wolności badań naukowych oraz ich upowszechniania. Mowa o głośnych sprawach dotyczących historii nowożytnej i nauk politycznych, które dotyczyły publikacji i wykładów na tematy związane z postaciami i wydarzeniami z okresu II wojny światowej. O naruszaniu wolności akademickiej w Polsce poprzez wpływy polityczne na naukę wspomina przytaczany już raport, jednak należy uznać, że prawo do nauczania, prowadzenia badań naukowych i komunikowania ich wyników jest w Polsce przestrzegane.

Należy zatem zastanowić się, czy prawa konstytucyjne i wolnościowe, zagwarantowane przez Konstytucję RP i odpowiednie dokumenty europejskie, a także postulaty zawarte w popartej Karcie Sztokholmskiej, są wystarczająco precyzyjnie sformułowane, aby chronić naukowców i społeczeństwo przed łamaniem wolności akademickich? Czy nie powinny być zaktualizowane i uściślone w świetle zmieniających się środków komunikacji, nasilenia szerzenia informacji nienaukowych i przypadków komunikowania tych informacji w murach publicznych uniwersytetów? Mimo przytoczonych w tekście przykładów, wolność polskiej nauki jest na poziomie dobrym, co potwierdza cytowany raport dla Parlamentu Europejskiego z marca 2023. Obecna sytuacja w tej kwestii wydaje się zmieniać na lepsze. Powyższe pytania wymagają jednak debaty nad udoskonaleniem obowiązujących zapisów prawnych, aby chroniły wolności akademickie w sposób optymalny, mając na uwadze przytoczone ograniczenia.