Marta Uznańska-Kuś
Fot. TGWmechanics, Źródło: Wikipedia
Wielopłaszczyznowość oddziaływania pracy na człowieka powoduje konieczność stałej i systemowej analizy. Praca bowiem wpływa nie tylko na jednostkę, jej osobowość, somatykę, ale także kształtuje warunki życia, całe społeczeństwa i gospodarki. Dążenie do automatyzacji pracy w celu zmniejszenia do minimum bezpośredniego udziału w niej ludzi jest obecne od pierwszej rewolucji przemysłowej, powodując głęboki przewrót w działalności i trybie życia człowieka. Nieprzerwanie od tego czasu rozwój jest źródłem niepokoju i zachwytu nad jeszcze niezbadanym potencjałem możliwości jego implementacji. Współczesna technologia, postęp w robotyce, wykorzystanie sztucznej inteligencji, internetu rzeczy zapoczątkowały nową erę automatyzacji, w której maszyny dorównują, a nawet przewyższają możliwości człowieka. Zatem badanie oddziaływania nowoczesnej technologii na człowieka w procesach pracy jest niezwykle ważne, gdyż pomaga zrozumieć szerokie spektrum wpływów obejmujące aspekty fizyczne, psychiczne i społeczne. Technologia zmienia nie tylko środowisko pracy, ale także zestaw wymaganych kompetencji i umiejętności, kształtuje struktury organizacyjne, sposoby komunikacji, relacje międzyludzkie. Analiza tych zmian jest kluczowa dla tworzenia zrównoważonych, efektywnych i zdrowych warunków pracy. Pozwoli ona na holistyczne zrozumienie, w jaki sposób technologia wpływa na różne aspekty życia zawodowego i umożliwi lepsze zarządzanie tymi transformacjami. Dzięki tej ewaluacji można nie tylko minimalizować ryzyko związane z automatyzacją, ale także maksymalizować korzyści dla pracowników i całych organizacji.
Automatyzacja procesów magazynowych ułatwia stawienie czoła wyzwaniom współczesnego rynku związanym z efektywnością, zarządzaniem czasem i jakością obsługi. Rozwój robotyki, sztucznej inteligencji i zaawansowanych systemów zarządzania magazynem przyniósł wiele korzyści, zwiększając wydajność, optymalizując procesy czy redukując koszty operacyjne. Obok korzyści pojawiły się również wyzwania i zagrożenia, które często są marginalizowane w obliczu zachwytu nad nowoczesnymi rozwiązaniami technologicznymi. Stanowiska pracy w magazynie nasycone są techniką, można by zatem uznać, że pierwotny paradygmat humanizacji pracy, czyli nadmierne obciążenie pracowników pracą fizyczną, ma wyłącznie wartość historyczną. Choć procesy magazynowe stają się coraz bardziej zautomatyzowane, to ludzie nadal będą musieli wykonywać część pracy poprzez współpracę i wchodzenie w interakcje z różnymi urządzeniami. Współcześnie w zarządzaniu główny nacisk kładziony jest na optymalizację i wzrost wydajności płynący z zastosowania nowoczesnej techniki, bez uwzględnienia potrzeb zatrudnionych ludzi, a to przecież ludzie stanowią najcenniejszy zasób współczesnego przedsiębiorstwa.
Interakcji między człowiekiem a maszyną w pracach magazynowych nie poświęcono zbyt wiele uwagi we współczesnej literaturze przedmiotu, dlatego ważna wydaje się analiza relacji tego układu w realiach współczesnej technologii. Kontekst ten czyni badania w obszarze dehumanizacji pracy i automatyzacji procesów magazynowych niezwykle ważnymi i potrzebnymi. W monografii Dehumanizujące aspekty zautomatyzowanych procesów magazynowania zweryfikowałam aktualnie funkcjonujące teorie, zdiagnozowałam potrzebę ich skorygowania, przeprowadziłam analizę literatury krajowej i zagranicznej z zakresu logistyki i magazynowania, nowoczesnych osiągnięć techniki wykorzystywanych w procesach magazynowania, automatyzacji i ich wpływu na pracę ludzką, humanizacji pracy i identyfikacji czynników dehumanizujących pracę. Przeanalizowałam historyczny rozwój myśli problemowej dotyczącej pracy człowieka w układzie człowiek-maszyna z uwzględnieniem specyfiki operacji magazynowych oraz podjęłam próbę rozwiązania ważnego zagadnienia dotyczącego dehumanizujących aspektów zautomatyzowanych procesów magazynowania.
Złożoność zadań pełnionych przez współczesną logistykę w połączeniu z procesami globalizacyjnymi powoduje, iż jest ona jednym z najważniejszych elementów współczesnej gospodarki. Sercem każdego systemu logistycznego jest magazyn, a rosnący popyt konsumencki na coraz bardziej różnorodne towary spowodował niespotykane wcześniej zapotrzebowanie na usługi magazynowania. Zmiany w strukturze konsumpcji i organizacji łańcuchów dostaw doprowadziły do znacznego przeobrażenia branży magazynowej, wymuszając na centrach dystrybucyjnych przejście ze statycznej funkcji magazynowej na ciągły ruch towarów. Szybkość przemieszczania towarów oraz ich zwiększona ilość sprawia, iż procesy magazynowania muszą być stale usprawniane. Z kolei rozwój technologii magazynowania, systemów informatycznych wymusza wprowadzanie nowych urządzeń i wyposażenia, które zwiększają elastyczność i konkurencyjność. Przewagę konkurencyjną osiąga to przedsiębiorstwo, którego system logistyczny działa w sposób sprawny, a prawidłowo działające procesy magazynowe stanowią jego nieodłączny element. Wzrost znaczenia realizacji operacji magazynowych wynika również ze stale rosnących wymagań konsumentów, przeniesienia produkcji na Daleki Wschód a także dynamicznego rozwoju rynku e-commerce na świecie, który pandemia Covid-19 akcelerowała. Magazyny przestały być postrzegane jako centra kosztów. Obecnie zajmują kluczowe miejsce w przepływie towarów. Stanowią filar gospodarki narodowej, coraz więcej ludzi znajduje w nich zatrudnienie, powierzchnia i liczba nowo budowanych obiektów ciągle wzrasta. Rosną także wymagania stawiane przed współczesnymi magazynami, należą do nich m.in.: szybka identyfikacja miejsca składowania towarów, wydajne środki transportu wewnętrznego czy możliwość szybkiej kompletacji produktów. Obserwuje się wzrost różnorodnych zadań, które są realizowane w budynkach magazynowych. W efekcie współczesne magazyny są bardziej złożone, a zarządzanie nimi staje się coraz trudniejsze.
Przemysł 4.0 niewątpliwie zmienił sposób funkcjonowania każdego przedsiębiorstwa. Postęp technologiczny ma zasadniczy wpływ na realizację procesów magazynowych. Dziś można zaryzykować stwierdzenie, iż nowoczesny magazyn nie może już efektywnie funkcjonować bez implementacji nowoczesnej technologii w sferze działań operacyjnych, taktycznych i strategicznych, gdyż tylko ich wykorzystanie pozwala na sprostanie wymogom stawianym przez współczesny rynek. W magazynie można zautomatyzować zarówno proces decyzyjny, jak i proces przepływu towarów. Przemysł magazynowy często zaliczany jest do sektorów, które zostaną radykalnie przekształcone przez nowoczesną technologię, a znaczący procent miejsc pracy i działań będzie można zautomatyzować. Co istotne, postęp automatyzacji nie doprowadzi do całkowitego zaniku pracy człowieka. Większość czynności pracy w magazynie jest uciążliwa i wyczerpująca pod względem fizycznym dla pracownika, zatem usunięcie chodzenia, zmniejszenie ilości podnoszenia i skręcania, dzięki zastosowaniu nowoczesnej technologii może wpłynąć pozytywnie, zwiększając efektywność i wydajność, ale może także powodować stres i obciążenia psychosomatyczne. Automatyzacja stanowi zatem dwubiegunowy fenomen, gdyż te same dane mogą świadczyć zarówno o korzyściach, jak i o patologiach z niej płynących.
Problem roli człowieka w procesach pracy jest obecny w naukach o zarządzaniu od dawna. Jak twierdził Peter Drucker (1976) zarządzanie dotyczy przede wszystkim ludzi, jego podstawowym zadaniem jest sprawianie, by byli zdolni do wspólnego działania, aby ich mocne strony były skuteczne, a ich słabości nieistotne. Humanistyczna koncepcja zarządzania za cel stawia zwiększenie efektywności pracy pracowników, przy równoczesnym wzroście ich zadowolenia. Współcześnie ludzie przywiązują wagę do technologii, powierzają jej prognozowanie i zarządzanie ważnymi dla swojego zdrowia i życia aspektami, co może prowadzić do uzależnienia się od osiągnięć techniki a w rezultacie do utraty samodzielności, stabilności emocjonalnej i powstawania różnego rodzaju nerwic wywołujących poważne skutki społeczne.
W kontekście dynamicznych przemian technologicznych dehumanizacja prowadzi do utraty ludzkiego aspektu pracy, pracownicy stają się bardziej nadzorcami maszyn niż aktywnymi uczestnikami procesu. Nowoczesne urządzenia redukują rolę ludzkiego osądu i kreatywności, doprowadzając tym samym do utraty poczucia autonomii u człowieka. Komunikacja cyfrowa zastępuje bezpośredni kontakt, co może osłabiać więzi społeczne w miejscu pracy. Możliwość wykorzystania nowoczesnych technologii do ścisłego nadzoru nad pracownikami zmniejsza zaangażowanie w pracę, powodując, że ludzie czują się jak „tryby” w maszynie, co może rodzić stres i niepokój. Tempo narzucone przez technologie może wywoływać wypalenie zawodowe, obciążenia psychosomatyczne oraz problemy zdrowotne. Automatyzacja, której jednym z celów jest minimalizacja wysiłku fizycznego pracy żywej, zwiększa wymagania wobec umysłu, zwłaszcza wobec psychiki, może stanowić przyczynę stresu, a w konsekwencji także depresji. Efektem ciągłej mobilizacji sił psychicznych może być stan wyczerpania, utraty poczucia bezpieczeństwa. Z drugiej strony nadmierne ułatwienia wynikające z zastosowania osiągnięć techniki sprawiają, że człowiek nie musi podejmować trudów i wyzwań, w rezultacie czego nie odczuwa satysfakcji, nie zdobywa umiejętności w pokonywaniu przeszkód (paradoks przełatwienia), co prowadzi do destrukcji jego osobowości, pozbawia celu i sensu życia. W monografii przypominam powstałą przed półwieczem koncepcję eutyfroniki Józefa Bańki, która mimo upływu lat nie straciła na aktualności, doskonale wychodząc naprzeciw ważnym problemom z zakresu aksjologii techniki, jakże istotnym dla współczesnego społeczeństwa. Eutyfronika proponuje pewien sposób przeciwdziałania wpływowi techniki na życie ludzkie, kładąc szczególny nacisk na stosowanie wszelkich rozwiązań psychologicznych, systemowych i społecznych, które mają rozwijać w ludziach takie cechy, jak: współczucie, empatia, wrażliwość, otwartość na problemy innych, a także kładzie nacisk na niezwykle ważną umiejętność w dzisiejszych czasach związaną z selektywnym odbiorem informacji. Eutyfronika jest obecnie jednym z niewielu modeli myślowych, które dają podstawę do logicznej zmiany i dowartościowania roli człowieka w procesach pracy charakteryzujących się niespotkanym dotąd nasyceniem technicznym.
Dla współczesnych przedsiębiorstw istotne jest zarządzanie zgodne z koncepcją, w której to praca ludzka jest wspomagana przez nowoczesne technologie, a nie odwrotnie. Wykorzystanie nowoczesnej technologii nie powinno mieć na celu zastąpienia ludzi w pracy, ale stanowić jego uzupełnienie, aby uczynić procesy bardziej wydajnymi i dokładnymi. Wobec tego zwrócenie uwagi na człowieka, a nie jak dotychczas na wydajność i optymalizację, pozwoli na osiągnięcie pozytywnych efektów jakościowych i wzrostu produktywności całego systemu. Koncentracja organizacji na ludzkich możliwościach umożliwi osiągnięcie korzystnych rezultatów, by postęp technologiczny, obok zwiększenia jakości i wydajności pracy, przynosił pozytywne skutki dla człowieka, umożliwiając mu rozwój. Pracownicy powinni być angażowani w proces wdrażania nowoczesnych technologii, by uniknąć sytuacji, w której krótkoterminowe korzyści będą wchłaniane przez przedsiębiorców, a długoterminowe koszty będą ponoszone przez pracowników. Dlatego też zapobieganie dehumanizacji, poszukiwanie sposobów jej ograniczania jest zagadnieniem o zasadniczym znaczeniu dla współczesnych przedsiębiorstw niezależnie od sektora gospodarczego.
Celem głównym przeprowadzonych badań była ocena oddziaływania automatyzacji procesów magazynowych na zjawisko dehumanizacji pracy. Ze względu na tak określony problem badawczy, próba badawcza obejmowała wyłącznie osoby pracujące w magazynie. Do oceny stopnia dehumanizacji wykorzystałam opracowane skale wpisujące się w poszczególne płaszczyzny humanizacji pracy: przebieg pracy, materialne środowisko pracy, możliwości człowieka, społeczne środowisko pracy. Opracowałam siedem skal: dolegliwości psychosomatycznych na stanowisku pracy, obciążeń stanowiska pracy, atrakcyjności stanowiska pracy, obciążeń psychologicznych, stresu na stanowisku pracy, zadowolenia z pracy, zadowolenia ze współpracy z bezpośrednim przełożonym. Skale te odznaczały się wysoką i bardzo wysoką rzetelnością, zostały poddane dalszej analizie statystycznej z innymi danymi zebranymi podczas badań. Sprawdziłam m.in., czy ocena oddziaływania czynników dehumanizujących pracę w zautomatyzowanym magazynie różni się wśród pracowników w różnym wieku, w jaki sposób automatyzacja procesów magazynowych wpływa na obciążenia fizyczne i psychiczne u pracowników na stanowiskach kierowniczych, a w jaki u pracowników wykonawczych, zweryfikowałam wpływ poziomu wynagrodzeń, poziomu automatyzacji na ocenę oddziaływania czynników dehumanizujących. Ponadto określiłam, czy wpływ na tempo wykonywanej pracy powoduje dolegliwości psychosomatyczne.
W obliczu dynamicznie zmieniającego się rynku pracy i postępującej automatyzacji monografia dostarcza cennych wskazówek i rekomendacji, jak efektywnie zarządzać zautomatyzowanymi magazynami, jednocześnie dbając o dobrostan pracowników. Wskazuje na potrzebę równoważenia postępu technologicznego z dbałością o ludzkie aspekty pracy. Reasumując, automatyzacja procesów magazynowych jest nieuniknionym elementem współczesnej gospodarki, przynoszącym liczne korzyści w zakresie efektywności, kosztów i bezpieczeństwa. Jednakże zachwyt nad nowoczesnymi technologiami nie powinien przesłaniać zagrożeń związanych z dehumanizacją pracy, utratą miejsc pracy, stresem i obciążeniami psychosomatycznymi.
Artykuł został oparty na badaniach opublikowanych w monografii Dehumanizujące aspekty zautomatyzowanych procesów magazynowania, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2024.
Dr Marta Uznańska-Kuś, Katedra Zarządzania Międzynarodowego, Kolegium Zarządzania i Jakości Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie
