logo
FA 7-8/2023 z laboratoriów

Anna Dąbrowska

Piśmienność młodzieży w epoce nowej oralności

Współczesna młodzież uczy się tworzenia własnych tekstów pisanych w szczególnych warunkach kulturowych i edukacyjnych. Należą do nich z jednej strony zanurzenie w swoistym sposobie komunikacji, który nazywam nową oralnością, z drugiej zaś nauka „pod test” związana z koniecznością zdawania egzaminów zewnętrznych na zakończenie jednolitego obowiązkowego etapu kształcenia.

Pamiętam sytuację sprzed kilkunastu lat, kiedy szukałam albumu na prezent. Po dłuższych poszukiwaniach wreszcie znalazłam ten idealny. Był całkowicie zgodny z moimi wyobrażeniami: wspaniałe zdjęcia, staranne wydanie, odpowiednia tematyka. Wydawca prawdopodobnie przewidział, w jakim celu album będzie kupowany – na pierwszej stronie, gdzie zwykle jest miejsce na dedykację, zauważyłam umieszczony tam wpis:

Od ……………………………………………………..

Dla ……………………………………………………..

Z okazji ……………………………………………………..

Data, miejsce Podpis

Doświadczenie to stało się jednym z impulsów, które skłoniły mnie do zainteresowania się tematyką piśmienności. Rynek monitoruje potrzeby społeczne i odpowiada na nie. Czy wydruk wpisu lub standardowego tekstu życzeń na okolicznościowej kartce, wymagające jedynie podpisu ofiarodawcy, jest spełnieniem oczekiwań klientów? Innymi słowy, czy napisanie kilku ciepłych słów osobie, którą się zna i której się dobrze życzy, sprawia kłopot na tyle duży, że atutem jest zakup prezentu z dołączonym wierszykiem? Wybawia on, co prawda, z kłopotu formułowania na piśmie własnych życzeń, pozbawia je jednak indywidualnego rysu, następuje nieuchronne ujednolicenie.

Piśmienność młodzieży w epoce nowej oralności 1

Wykres 1. Wyniki egzaminu gimnazjalnego w latach 2002-2011

Refleksja ta skierowała moją uwagę na kulturowe i edukacyjne warunki nabywania i doskonalenia umiejętności tworzenia własnych tekstów przez młodzież oraz podjęcia badań piśmienności nastolatków.

Oralność a piśmienność – odmienne sposoby myślenia i budowania wypowiedzi

Jakie teksty tworzy współczesna młodzież? W jakim zakresie spełniają one kryteria tekstu pisanego, tzn. rzeczowo odnoszą się do podjętego tematu, są spójne, logiczne, uporządkowane, zrozumiałe poza kontekstem sytuacyjnym, napisane poprawnym językiem? I, co być może najistotniejsze: W jaki sposób doskonalenie umiejętności piśmiennych wspiera rozwój nastolatków? Nabycie przez ucznia sprawności piśmiennych ma swoje znaczenie poznawcze, społeczne i kulturowe. Pismo to nie tylko forma utrwalenia pomyślanych i wypowiedzianych treści, ale także medium, które uruchamia określone procesy wymagające odmiennego w stosunku do mowy porządkowania rzeczywistości: kategoryzowania, abstrahowania, uogólniania oraz strukturyzacji i stosowania sylogizmów.

Umiejętność obcowania z tekstem pisanym stanowi klucz do uczestnictwa w kulturze, umożliwia korzystanie z dorobku określonej społeczności, otwiera dostęp do instytucji upiśmiennionego społeczeństwa oraz daje szansę spotkania z wartościami istotnymi dla danej społeczności, zawartymi w tekstach. Pismo dyscyplinuje ludzkie myślenie, co ułatwia przejście do języka abstrakcji i symbolicznego ujęcia rzeczywistości. Jego odbiór wymaga jednak przygotowania. Im trudniejszy tekst, tym wyższe kompetencje tekstowe są niezbędne. Jest to jednak jeden z podstawowych sposobów, by uczestniczyć we wspólnotach tekstowych, np. naukowych i wnieść twórczy wkład własny w dorobek kulturowy społeczności.

Nowa oralność – kulturowy kontekst nabywania umiejętności piśmiennych

Piśmienność młodzieży w epoce nowej oralności 2

Wykres 2. Wyniki egzaminu gimnazjalnego w latach 2012 – 2019

Społeczne praktyki użycia języka ulegają nieustannym przemianom. Towarzyszy im również ewolucja sposobów komunikowania się nastolatków, której podłożem są zmiany kulturowe. Epoka nowej oralności, w której ścierają się oralny i piśmienny sposoby myślenia, kształtuje język młodego pokolenia, tworząc odmienne od dotychczasowych okoliczności nabywania piśmienności oraz wkraczania w kulturę pisma. W efekcie współczesna młodzież ma coraz większe trudności w posługiwaniu się pismem. Kłopoty te w sposób szczególny dotyczą tworzenia własnej wypowiedzi z zachowaniem cech charakterystycznych dla tekstów pisanych. Uczniowie nabywają, co prawda, podstawową umiejętność czytania i pisania już podczas pierwszych kilku lat nauki w szkole, ale piśmienność zaawansowana – umożliwiająca obcowanie z materiałami pisanymi oraz wyrażanie myśli związanych z tradycją piśmienną – stanowi barierę, której wielu z nich nie pokonuje. Równolegle następuje proces swoistej zamiany: tekst pisany jest zastępowany przez mowę zapisaną, która to zajmuje ważne miejsce w komunikacji online młodego pokolenia. Młodzi wzrastają w epoce nowej oralności, zanurzeni w charakterystycznych dla niej praktykach językowych. Potrafią wprawdzie czytać i pisać, ale ich selektywna, wyrywkowa i nielinearna komunikacja realizowana za pośrednictwem nowych mediów znacznie odbiega od powolnej, linearnej kultury pisma poprzednich pokoleń. Szybkość, skrótowość i potoczność współczesnej komunikacji językowej powodują, że w wielu obszarach staranność, precyzja, dokładność pisanej odmiany języka postrzegane są jako nieefektywne. Zmniejszają się stopniowo przestrzenie, w których nastolatek miałby okazję kształtować umiejętność odbioru, rozumienia i interpretacji wypowiedzi pisemnej oraz tworzenia własnego tekstu.

Nauka „pod test” – edukacyjny kontekst nabywania umiejętności piśmiennych

Podstawową przestrzenią doskonalenia sprawności piśmiennych jest edukacja szkolna. Obecnie szkoła jest jednym z nielicznych, jeśli nie jedynym, miejscem, w którym młody człowiek jest regularnie skłaniany do tworzenia tekstów pisanych i doskonalenia umiejętności piśmiennych. Do obowiązków szkoły należy wprowadzenie ucznia w świat kultury pisma, przygotowanie go do odbioru i tworzenia tekstów pisanych. Doskonałą okazją do zbadania umiejętności piśmiennych młodzieży i sprawdzenia, jak obowiązek ten jest realizowany przez szkołę, mogłyby być obligatoryjne egzaminy gimnazjalne, a po reformie systemu edukacji egzaminy ósmoklasisty, odbywające się tuż przed końcem ostatniego jednolitego etapu edukacji. Przedmiotem moich badań była piśmienność zaawansowana uczniów, rozumiana jako umiejętność obcowania z tekstami pisanymi, a zwłaszcza ich tworzenia zgodnie z regułami pisma – w świetle egzaminów gimnazjalnych (2002–2019) oraz egzaminów ósmoklasisty (2019–2021).

Analiza dokumentacji egzaminów gimnazjalnych wykazała, że w niewielkim stopniu diagnozują one piśmienność młodzieży ze względu na testowy charakter, niewielką liczbę i różnorodność zadań otwartych. Zakładane obszary diagnozy nieznacznie pokrywają się z kluczowymi umiejętnościami piśmiennymi, jak: wnioskowanie, analiza, rekontekstualizacja, streszczanie, podsumowywanie. Nieco większą liczbą i różnorodnością charakteryzują się arkusze egzaminu ósmoklasisty. Jednak dotychczas odbyło się zaledwie kilka takich egzaminów, pierwszy (2019 rok) prowadzony był równolegle z ostatnim egzaminem gimnazjalnym, kolejne miały miejsce w szczególnych warunkach, spowodowanych pandemią COVID-19. W związku z nimi zmienione zostały zasady egzaminu polegające na ograniczeniu obowiązującego materiału. Egzaminy te nie mogą zatem stać się źródłem pełnej informacji o stanie piśmienności absolwentów ostatniego jednolitego etapu kształcenia. Jeśli nawet uwzględnić ograniczenia diagnozy, niepokój mogą wzbudzać uzyskiwane przez uczniów rezultaty, które ujawniają trudności nastolatków w zakresie umiejętności tworzenia własnych tekstów na przestrzeni wielu lat. Jest to kategoria, która stale obniża średnią wyników osiąganych przez uczniów podczas egzaminów i sprawia młodzieży najwięcej kłopotów.

Piśmienność młodzieży w epoce nowej oralności 3

Wykres 3. Wyniki egzaminu ósmoklasisty

Analiza sprawozdań wykazała, że młodzież ma kłopoty z samodzielnym formułowaniem myśli, redagowaniem tekstów zgodnych z formą podaną w poleceniu, a szczególnie z ich poprawnym zapisem. Egzaminatorzy zauważyli również trudności podczas argumentacji własnego stanowiska, trudności w formułowaniu i uzasadnianiu tezy lub hipotezy, wnioskowaniu świadczącym o zrozumieniu istoty faktów, zjawisk i zależności między nimi oraz trudności w doborze przykładów, które poprawnie nawiązywałyby do problemu sformułowanego w temacie pracy. Często pojawiało się w pracach streszczanie zamiast wykorzystania przykładów do zilustrowania własnej argumentacji. Uczniowie mieli także trudność w odnalezieniu informacji rozproszonych, wnioskowaniu na ich podstawie o opinii autora, a także dostrzeżeniu kontekstu i podsumowaniu własnych rozważań. W pracach brakowało również spójności między przyjętą tezą, argumentacją a zakończeniem. Usterki te świadczą o kłopotach nastolatków w budowaniu głębokiej struktury tekstu z pełnym jego rozumieniem, co prowadzić może do „pisania” przez sklejanie wyrwanych z kontekstu fragmentów.

Egzaminacyjne osiągnięcia młodzieży mają istotne znaczenie podczas rekrutacji do szkół ponadgimnazjalnych/ponadpodstawowych. Są więc dla niej bardzo ważne, ponieważ mogą przesądzić o przyjęciu do wybranej szkoły. Rezultaty, jakie osiągają uczniowie, stanowią też istotną informację w różnorodnych rankingach szkół. Są elementem oceny efektywności kształcenia szkoły, a także pracy nauczycieli. Silna presja związana z uzyskaniem przez młodzież jak najwyższych wyników podczas egzaminów kształtuje zjawisko nauczania i uczenia się „pod test”, co stanowi istotny kontekst edukacyjny doskonalenia przez młodzież umiejętności piśmiennych.

Nowe pytania

Zmiany języka i sposobu porozumiewania się pociągają za sobą zmiany myślenia oraz społecznego funkcjonowania, co rodzi nowe okoliczności i nowe pytania. Postęp techniczny i rozwój nowych mediów pozwalają na spełnienie ludzkich marzeń dotyczących porozumiewania się za pomocą żywego słowa w naturalnej sytuacji komunikacyjnej, ale uwolnionej od ograniczeń czasu i przestrzeni. W wyniku możliwości realizacji tych pragnień za pośrednictwem mediów następuje zwrot ku oralności w nowej odsłonie. Człowiek wiele zyskuje, ale czy coś traci? Ewolucja języka i sposobów komunikowania się jest integralną częścią rozwoju społeczeństw. Czy wskazane zmiany należałoby uznać w związku z tym za naturalne, nieuchronne, nawet korzystne, a obawy przesadzone? Początkowo obawiano się nowego medium, jakim było pismo, tymczasem stało się ono supermedium, które wspiera nowe formy porozumiewania się. Wreszcie: Jakie mogą być przyszłe skutki społeczne trudności młodzieży w tworzeniu własnych tekstów pisanych? Jakie są konsekwencje orientacji na nową oralność w procesach komunikowania się przez nastolatków?

Artykuł oparty na monografii autorki, zatytułowanej Piśmienność młodzieży w epoce nowej oralności, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 2023

Dr Anna Dąbrowska Katedra Pedagogiki Społecznej i Pedagogiki Specjalnej Uniwersytetu Warszawskiego

Wróć