logo
FA 7-8/2022 badania przez internet

Krzysztof Janc

Z perspektywy przestrzennej

Internet i przestrzeń cyfrowa w geografii społeczno-ekonomicznej

Z perspektywy przestrzennej 1

Rys. Sławomir Makal

Poznawanie przestrzeni cyfrowej umożliwia zrozumienie działań podejmowanych przez człowieka zarówno w niej, jak i w przestrzeni rzeczywistej.

Ważne zmiany (rewolucje) technologiczne wykraczają daleko poza wymiar związany wyłącznie z technologiami, gdyż wpływają również na wszystkie sfery życia jednostek i społeczności. Społeczeństwo, gospodarka, polityka czy chociażby nauka i edukacja zmieniają się wobec nowych uwarunkowań. W konsekwencji również otaczająca nas przestrzeń nabiera nowych cech, czego przejawem jest transformacja relacji pomiędzy obiektami czy zdarzeniami w przestrzeni. Obecnie jesteśmy świadkami zmian związanych z rozwojem Internetu i powiązanych z nim procesów. Są to zmiany na tyle fundamentalne, że w związku z dużym stopniem nasycenia naszego otoczenia, środowiska codziennego funkcjonowania, technologiami cyfrowymi, korzystanie z nich nie jest jedną z opcji. Jest codzienną koniecznością, umożliwiającą zaspokajanie lub wspieranie zaspokajania naszych potrzeb. Wskazane zmiany należy również rozpatrywać z perspektywy środowiska, w którym żyjemy. Stąd też należy zauważyć, że Internet przyczynia się do istotnej transformacji procesów zachodzących w przestrzeni geograficznej.

Przestrzeń geograficzna jest domeną badań geografii. Co prawda dla większości dyscyplin naukowych procesy, które są przedmiotem badań, odbywają się w przestrzeni, jednak to w geografii rozważania nad pojęciem, rozumieniem czy cechami przestrzeni są fundamentem. Przestrzeń, wraz z czasem, stanowią bowiem „coś”, co jest doświadczane przez każdego mieszkańca Ziemi; stanowią naturalne odniesienie dla wszelkich procesów i zjawisk. W geografii przestrzeń często rozumiana jest jako zawierająca w sobie różnorodne elementy, mieszczące się w trzech kategoriach: przyrodniczej (np. ukształtowanie terenu, świat roślin), społeczno–ekonomicznej (np. sieć osadnicza, struktura gospodarki), kulturowej (np. kultura materialna, zasoby intelektualne). Mamy więc do czynienia z warstwą fizyczną i niefizyczną. Co istotne, to ludzie (społeczności) nadają wartość, znaczenie wszelkim elementom przestrzeni, w związku z czym podlega ona ciągłej produkcji poprzez zachodzące relacje społeczno–przestrzenne. Społeczności, funkcjonując w otoczeniu przyrodniczym, wchodzą z nim w interakcję, przekształcają je, by zaspokajać swoje potrzeby. Tworzą fizyczną infrastrukturę (np. Internet), która ma usprawniać działania, zarazem jest ona wyrazem stosunku do przestrzeni, poziomu rozwoju społecznego, technologicznego. Podobnie jest z nieposiadającymi materialnego wymiaru przestrzeniami niefizycznymi (np. percepcyjną, poznawczą, kulturową, ekonomiczną, polityczną).

Internet jest bardzo geograficzny

Zdawałoby się, że procesy świata cyfrowego, powstające głównie poprzez korzystanie z Internetu, oderwane są od rzeczywistości przestrzeni geograficznej. Jednak Internet w swojej historii, wpływie na społeczeństwo jest bardzo geograficzny. Zaczynając od samej idei komunikacji, należy podkreślić, że pokonanie bariery czasu i dystansu w rozpowszechnianiu, wymianie informacji, zarządzaniu zasobami to podstawowy problem społeczności od wieków. Stąd też tworzona infrastruktura miała zawsze na celu przemieszczanie ludzi, towarów, ale również wzorców zachowań, wiedzy, stylów życia pomiędzy społecznościami znajdującymi się w różnych lokalizacjach. Infrastruktura transportowa i komunikacyjna łączy miejsca w przestrzeni fizycznej, często jednak istotnym „kosztem” jest czas konieczny na pokonanie dystansu. W tym kontekście Internet umożliwił wymianę informacji w czasie rzeczywistym; odbywa się to z pokonaniem bariery dystansu w rozumieniu fizycznej odległości. Jednak dalej użytkownicy Internetu pozostają w konkretnej lokalizacji w przestrzeni fizycznej. Stąd też podlegają wpływom przestrzeni geograficznej – ona kształtuje ich zachowania i vice versa – jest kształtowana przez działania użytkowników Internetu.

Wpływ Internetu na nasze codzienne życie dostrzegamy w każdej sferze, więc również nasze zachowania przestrzenne – mobilność, postrzeganie („czytanie” przestrzeni) – uległy daleko idącej transformacji. Szczególnie duże zmiany zaszły dzięki urządzeniom mobilnym i dostępności do sieci praktycznie w każdym miejscu. Smartfon stał się obecnie uniwersalnym narzędziem, nie tyle do komunikowania się poprzez rozmowę, ale do znajdowania się w przestrzeni, oswajania jej, wartościowania. Stał się niezbędnym wyposażeniem pośredniczącym pomiędzy otaczającą nas przestrzenią a naszymi zmysłami. Różne technologie czy też zastosowania Internetu przeobrażają gospodarkę, politykę, kulturę itd. Tego typu przemiany, mające swoje konsekwencje w zachowaniach przestrzennych, wpłynęły na konieczność prowadzenia badań nad Internetem z uwzględnieniem nowych uwarunkowań.

Należy zwrócić uwagę, że w przypadku prowadzenia badań nad Internetem w ujęciu geograficznym, rozróżniam w najogólniejszym ujęciu dwie sfery. Pierwsza, czysto infrastrukturalna, związana z fizycznym wymiarem przestrzeni. Druga to przestrzeń cyfrowa, czy też – jak również się ją określa/określało – cyberprzestrzeń. Tutaj poza samą nazwą („przestrzeń”) to również logika jej organizacji (relacje pomiędzy obiektami) wskazuje na konieczność zainteresowań ze strony geografii. Odwołując się do tych dwóch sfer, należy zauważyć, że w ujęciu definicji samo pojęcie Internet odnosi się do infrastruktury: światłowodów, urządzeń, które umożliwiają przesyłanie danych w postaci cyfrowej pomiędzy użytkownikami, obiektami (przedmiotami). Funkcją Internetu jest łączenie użytkowników, urządzeń i umożliwienie przepływu danych. To właśnie ten aspekt stanowi o jego roli „pośrednika” pomiędzy przestrzenią rzeczywistą a cyfrową; jest elementem umożliwiającym ich przenikanie się. Jak już wspomniano, dzięki Internetowi tworzymy przestrzeń cyfrową. Jednym z istotnych elementów tej przestrzeni jest sieć WWW, lecz również oprogramowanie, aplikacje na smartfony, łańcuchy bloków (blockchain), Internet rzeczy, wirtualna rzeczywistość itd. Całościowo w języku potocznym, a również coraz częściej w naukowym, używamy terminu internet (pisany małą literą), który łączy w sobie zarówno Internet (infrastrukturę), jak i przestrzeń cyfrową. Ciągłe poszerzanie pojemności znaczeniowej terminu wskazuje na coraz większy wpływ Internetu na nasze życie.

Geografia cyfrowa

Przestrzeń cyfrowa jest stworzona z danych, które reprezentują (odwzorowują) funkcjonowanie ludzi w wielu kontekstach, sytuacjach, miejscach. Stąd też możemy stwierdzić, że jest ona w dużej mierze odzwierciedleniem naszych zachowań. Dlatego też poznawanie przestrzeni cyfrowej umożliwia zrozumienie działań podejmowanych przez człowieka zarówno w niej, jak i w przestrzeni rzeczywistej. Wynika to z tego, że współcześnie mamy do czynienia ze zhybrydyzowaną przestrzenią rzeczywistą i cyfrową. Jest to konsekwencją faktu, że przestrzeń cyfrowa powstaje w wyniku działań podejmowanych przez rzeczywistych użytkowników. Użytkownicy ci jednocześnie działają w obydwu, połączonych ze sobą przestrzeniach; równocześnie ich doświadczają. Działania podejmowane w jednej przestrzeni mają konsekwencje w drugiej. Przestrzeń rzeczywista i przestrzeń cyfrowa wzajemnie się przenikają, tworząc świat, w którym przypisanie aktywności do jednej z nich staje się niemożliwe. Należy jednak podkreślić, że nie ma jednej, zunifikowanej, oddzielonej od realnego świata przestrzeni cyfrowej. Zwiększa się więc poziom komplikacji zależności pomiędzy przestrzenią rzeczywistą a cyfrową. W zależności od urządzeń, celów i sposobów, łączenia się z Internetem, wspólnych cech użytkowników (np. kulturowych) przestrzeń cyfrowa ma różną charakterystykę, stanowi oddzielne „przestrzenie”. Innymi cechami będzie odznaczała się przestrzeń cyfrowa polskich użytkowników Internetu, innymi chińskich; tak samo odmiennie kształtować się będzie cyfrowy świat dzieci i osób starszych. Inne aplikacje, inne media społecznościowe, sposoby „nawigowania” w przestrzeni cyfrowej, w konsekwencji powstawanie odmiennych cyfrowych światów – połączonych ze sobą, jednak również, tak jak państwa w przestrzeni rzeczywistej, posiadających wytyczone granice.

Efektem zarysowanych powyżej zjawisk i zależności pomiędzy przestrzenią rzeczywistą a przestrzenią cyfrową jest pojawienie się tak zwanej cyfrowej geografii. Jej rozwój, zakorzeniony w cyfrowej transformacji ostatnich lat, jest ściśle związany z tak zwanym cyfrowym zwrotem w geografii. Cyfrowa geografia to badania procesów i zjawisk społecznych, gospodarczych, w nowym kontekście świata, w którym coraz częściej terytoria, miejsca są złączone z przestrzenią cyfrową. Cyfrowość należy rozumieć również jako zwrot ku nowemu sposobowi prowadzenia badań oraz ku zmianie przedmiotu badań. Obiekty tworzące przestrzeń oraz jej właściwości, tj. urządzenia, wytwarzane informacje, logika, estetyka oraz relacje społeczne podlegają ucyfrowieniu.

Można postawić pytanie, na ile cyfrowa geografia w podstawowych założeniach i cechach jest odmienna od tej uprawianej w „tradycyjny” sposób. Geografia społeczno-ekonomiczna koncentruje się w swoich badaniach między innymi na: zrozumieniu i wyjaśnieniu zachowań człowieka; przewidywaniu zachowań człowieka i procesów w jego otoczeniu na potrzeby planowania przebiegu zjawisk w przestrzeni oraz jej organizacji; rozwiązywaniu problemów występujących w społeczeństwie, które mogą zostać złagodzone poprzez wiedzę o zachowaniach człowieka. Wyraźna jest zatem orientacja na poznanie otaczającej nas rzeczywistości, z jednoczesnym zrozumieniem w niej miejsca człowieka oraz procesów, których jest sprawcą, jak również tych wpływających na jego funkcjonowanie. Oczywiście na wszystko to spogląda się z perspektywy przestrzennej. Podkreślić również należy praktyczny wymiar geografii społeczno-ekonomicznej – poznanie przeszłych i obecnych procesów ma służyć odpowiedniemu zarządzaniu przestrzenią. Jest ono efektywne, kiedy opiera się na danych jak najlepiej opisujących otaczający nas świat. Tak więc z jednej strony nic się nie zmienia w przypadku geografii społeczno-ekonomicznej „umieszczonej” w kontekście cyfrowego świata. Cały czas rolą geografii społeczno-ekonomicznej jest rozumienie przestrzennych uwarunkowań funkcjonowania ludzi na różnych płaszczyznach, ich relacji, określanie prawidłowości i wskazywanie korzystnych rozwiązań dla optymalnego organizowania układów przestrzennych. Dochodzący komponent technologii cyfrowych jest kolejnym elementem wpływającym na te procesy – zmienia ich przebieg, charakterystykę, jednak nie zmienia się naczelna idea prowadzenia badań geograficznych. Z drugiej strony zmiana jest fundamentalna, bowiem dochodzi do transformacji sposobu poznawania rzeczywistości: przestrzeń cyfrowa oferuje bogaty zestaw danych, jak i narzędzi ich eksploracji. Przestrzeń cyfrowa staje się również „miejscem”, w którym rozwijają się zupełnie nowe zjawiska. Blockchain, crowdsourcing, kryptowaluty, platformy streamingowe i wiele innych rozwiązań opierających się w swoim działaniu na Internecie, to z jednej strony zupełnie nowe rozwiązania, z drugiej rozwinięcie istniejących od wielu lat.

Źródło danych i przedmiot badań

Z powyższego wynika, że w ogólnym ujęciu na internet z perspektywy geografii społeczno-ekonomicznej należy spojrzeć z na dwa sposoby. Jako źródła danych oraz przedmiotu badań. Pierwsza perspektywa wynika z faktu, że nasze otoczenie jest bogate w informacje dostępne w formie cyfrowej. Druga wynika z faktu, że wszechobecność cyfrowych sposobów funkcjonowania zmusza nas do poznania/odkrycia istoty przestrzeni cyfrowej w celu należytego kontrolowania, wpływania na występujące procesy. W tym przypadku poznanie cech przestrzeni cyfrowej, mechanizmów jej funkcjonowania jest kluczowe dla rozumienia współczesnego świata. W jednym i drugim podejściu, perspektywie, podstawą wszelkich rozważań jest odpowiedni sposób działań, który pozwala na zrozumienie samej przestrzeni cyfrowej, jak i działań w niej odzwierciedlonych.

Odwołując się do internetu jako źródła danych, można wyjść od przewrotnego stwierdzenia, że nie ma bez niego prawie żadnych badań naukowych, działań zmierzających do poznania otaczającej nas rzeczywistości, niezależnie od obszaru zainteresowań badacza. Sam dostęp do literatury, komunikowanie się, sprawdzanie podstawowych faktów, pozyskiwanie danych statystycznych w większości odbywa się przy pomocy Internetu. Jednak w przypadku geografii społeczno-ekonomicznej, kiedy celem jest poznanie przestrzennych aspektów funkcjonowania ludzi, przestrzeń cyfrowa dostarcza danych będących podstawą dociekań naukowych. Dane pochodzące z przestrzeni cyfrowej traktowane są jako źródło, z którego można poprzez odcyfrowanie zapisanego „obrazu” wnioskować o tych działaniach, które się przyczyniły do jego powstania. Można te dane utożsamiać z big data. Duża część big data posiada odniesienia do przestrzeni fizycznej, czyli na przykład: koordynaty geograficzne, adres czy inne referencje przestrzenne. Sprawia to, że wnioskowanie o procesach w przestrzeni może opierać się nie na próbach losowych, studiach przypadków, lecz na wszystkich danych dotyczących konkretnego zjawiska.

Dane pozyskiwane z przestrzeni cyfrowej są szybszą do pozyskania, tańszą, często lepszą alternatywą danych pochodzących z oficjalnych statystyk. Dane gromadzone przez urzędy statystyczne, instytucje publiczne zazwyczaj udostępniane są ze znaczną inercją, nawet kilkuletnią. Współcześnie przy dynamicznych procesach, konieczności szybkiego reagowania na sytuacje kryzysowe można opierać się na danych dostarczanych w czasie rzeczywistym lub z niewielkim opóźnieniem. Przykładowo podczas pandemii COVID-19, bazując na danych dostarczanych przez największe firmy technologiczne (np. Google, Apple), można było szybko określić zmiany mobilności ludności czy też korzystania z przestrzeni publicznych. Nie byłoby to możliwe do uzyskania tradycyjnymi metodami.

Opierając badania naukowe na danych pochodzących z przestrzeni cyfrowej, należy jednak mieć świadomość licznych ograniczeń. Duża część z nich wynika z cech przestrzeni cyfrowej, która jest heterogeniczna, powstaje często przy braku kontroli nad procesem jej tworzenia, odznacza się szybkimi zmianami zawartości. Kluczowa jest również świadomość, że de facto przestrzeń cyfrowa dostarcza informacji tylko o jej użytkownikach. Problem wykluczenia cyfrowego, poza konsekwencjami takimi jak wykluczenie społeczne, przekłada się również na wykluczenie grup ludzi z budowania „obrazu” rzeczywistości, niezależnie od tego, czy jest to wykluczenie świadome, czy nie.

Patrząc na internet jako przedmiot badań na gruncie geografii społeczno-ekonomicznej, należy zauważyć, że poza samym zgłębianiem cech przestrzeni cyfrowej oraz jej relacji z przestrzenią rzeczywistą, spektrum obecnych pól badawczych jest bardzo szerokie. Wystarczy odnieść się tylko do kilku zagadnień cieszących się dużą popularnością. Takie kwestie jak: platformizacja gospodarki, algorytmizacja działań zarówno w sferze prywatnej, jak i publicznej, „przejmowanie” przez sztuczną inteligencję części rynku pracy, funkcjonowanie smart cities, wykluczenie cyfrowe, tworzenie się i funkcjonowanie społeczności internetowych to tylko drobna część zagadnień, które geografowie muszą zrozumieć. Mają one bowiem istotny wpływ na potencjalne procesy rekonfiguracji układów lokalnych i globalnych. Zmiany społeczne, gospodarcze czy polityczne w połączonym Internetem świecie prowadzą do stanu, w którym przestrzeń cyfrowa paradoksalnie nabiera coraz więcej cech przestrzeni rzeczywistej. Dyskutując o strefach wpływów, granicach w przestrzeni cyfrowej (np. blokady geograficzne w przypadku usług streamingowych), kwestiach lokalizacji danych, regulacji prawnych (np. uznawanie kryptowalut), odwołujemy się jednocześnie do geografii. Co istotne, dostrzegany przyrost nowych rozwiązań i coraz głębsza penetracja przez nie poszczególnych sfer życia powodują, że dla geografii społeczno-ekonomicznej badania nad internetem mają coraz szerszą perspektywę.

Dr hab. Krzysztof Janc, Instytut Geografii i Rozwoju Regionalnego, Uniwersytet Wrocławski

Wróć