logo
FA 7-8/2022 okolice nauki

Marek Misiak

Tylko rzeczywistość jest ciekawa

Tylko rzeczywistość jest ciekawa 1

Lektura pism myślicieli z dawniejszych epok – a z punktu widzenia historii ludzkiej myśli okres międzywojenny wydaje się często zamierzchłą erą – pozwala oderwać się od dominujących prądów myślowych. Jednym z takich prądów jest współcześnie odrzucanie a priori wielkich narracji jako z definicji dyskryminujących czy wręcz totalitarnych, i koncentracja na doświadczeniu indywidualnym lub niewielkiej grupy. Celem nie jest jednak pełniejsze poznanie rzeczywistości jako takiej, ale dowartościowanie poszczególnych uczestników dyskursu, stąd współczesną zachodnią kulturę określa się czasem mianem terapeutycznej. Taka tendencja sprzyja wyostrzeniu prostej dychotomii między poznaniem czysto subiektywnym (opartym na intuicji i emocjach) a rzekomo obiektywnym poznaniem racjonalnym. Krzysztof Polit w książce o myśli Ortegi y Gasseta przypomina i wyjaśnia argumenty, za pomocą których hiszpański filozof krytykował oświeceniowy racjonalizm i poglądy te mają wyzwalający charakter, gdyż pozwalają na wyjście poza proste opozycje. Ortega y Gasset umieścił takie frapujące refleksje w całym szeregu dzieł eseistycznych, nie wszystkich dostępnych po polsku, a po angielsku czy francusku rozsianych w licznych wyborach. Polit korzystał z wzorcowego hiszpańskiego wydania dzieł zebranych autora Buntu mas i jego książka daje znakomitą orientację w dorobku tego myśliciela jako takim.

Polski autor od razu wprowadza kluczowe pojęcie racjowitalizmu i wyczerpująco je wyjaśnia. Właśnie wyjaśnia, a nie definiuje, gdyż jego zdaniem próby zdefiniowania wielu pojęć w obszarze szeroko rozumianej humanistyki (w tym filozofii) prowadzą tylko do zaciemnienia ich znaczenia. Polit pokazuje to na przykładzie pojęć „kultury” i „cywilizacji”, i sam ten szkic zasługiwałby na osobną publikację. Wyjaśnienie i opis pozwalają przybliżyć się do rozumienia bez próby uchwycenia istoty zagadnienia, gdyż tę każdy czytelnik musi w swoim umyśle odtworzyć sam na własny użytek. Na tym właśnie polega racjowitalizm – racjonalne myślenie jest tu narzędziem, a nie punktem dojścia rozumienia. Nie polega na nałożeniu na rzeczywistość siatki pojęć i zależności między nimi, a następnie na dostosowywaniu dalszego rozumienia tej rzeczywistości do raz stworzonego systemu. Brzmi to jak definicja oglądu rzeczywistości przez komunistycznych doktrynerów, ale Polit sprawdza w praktyce, czy Ortega y Gasset nadal może być przewodnikiem po współczesności, poddając racjowitalistycznej krytyce neoliberalną ekonomię. Co istotne, krytyka ta nie prowadzi do jej odrzucenia en bloc, ale do wskazania na jej dogmatyzm, na bycie przejawem tego, co hiszpański myśliciel nazwał „umysłem czystym”. Umysłem, który patrzy już na rzeczywistość z tak dużej odległości, że dostrzega wyłącznie podobieństwa, i na ich podstawie konstruuje ogólne reguły. Jeśli nie znajdują one w jakiejś sytuacji zastosowania, przyczyna leży gdzieś poza racjonalnie skonstruowanym systemem, gdyż ten jest przecież „racjonalny” – czyli obiektywny – a zatem doskonały.

Jednocześnie Polit jest wobec wybranego przewodnika więcej niż krytyczny. Słusznie zauważa, że Ortega y Gasset trafnie uchwycił rosnącą rolę i cechy „człowieka masowego” w nowoczesnych demokracjach, a jednocześnie nie był w stanie ani włączyć w znaczący sposób do swoich refleksji doświadczenia I i II wojny światowej, ani bliżej przyjrzeć się funkcjonowaniu ZSRR. Krytycyzm ten jednak świadczy o tym, że uważnie czyta swojego mistrza. Hiszpański filozof zwracał bowiem uwagę, że racjowitalizm polega na dążeniu do prawdy, ale ta pozostanie zawsze nieuchwytna, poznawalna jedynie w sposób niepełny i subiektywny, a nawet częściowo poznana – w znacznej mierze nieprzekazywalna. Racjowitalizm to nie idea ani ideał, to postawa.

Marek Misiak

Krzysztof POLIT, Władza mas. Wokół José Ortegi y Gasseta i zachodniej cywilizacji, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2022.

Wróć