logo
FA 7-8/2021 w stronę historii

Piotr Hübner

Reformator, kolekcjoner, mason

Reformator, kolekcjoner, mason 1

Fot. Stefan Ciechan

Dbając o pamięć o Ojczyźnie, hr. Potocki został współzałożycielem Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk. Działał też w Towarzystwie Badaczów Historii Polskiej. Od 1805 roku kierował Eforatem – zarządem szkolnictwa w Warszawie. Podlegało mu Liceum Warszawskie. Z dniem 14 lutego 1807 roku został prezesem Izby Edukacyjnej powstałej z przekształcenia Eforatu.

Rodzina magnacka Potockich z linii hetmańskiej, legitymująca się srebrną Pilawą, zyskała pozycję dopiero w końcu XVII wieku. Stanisław Kostka Benedykt Jan z Dukli Tadeusz Potocki urodził się 11 listopada 1755 roku.

Był synem Eustachego i Marianny de domo Kątskiej (oboje zmarli w 1768 roku). Ojciec Stanisława został w 1754 roku marszałkiem Trybunału Koronnego w Lublinie. Stanisław miał sześcioro rodzeństwa: dwie siostry i czterech braci. Wychowywała ich ciotka, Katarzyna z Potockich Kossakowska, która uzyskała dla Stanisława i jego brata Ignacego tytuły hrabiowskie (1777). Bracia studiowali w Collegium Nobilium w Warszawie pod opieką ks. Dionizego Kuczkowskiego.

W roku 1772, tragicznym dla Polski, Stanisław wyjechał na studia do Akademii w Turynie pod opieką nauczyciela, Christiana A. de Cérenville’a. Między listopadem 1774 a październikiem 1775 roku Stanisław zwiedzał Szwajcarię, Francję, miasta włoskie i nadreńskie. Ten typ podróży zwano ówcześnie Grand Tour. Posługiwał się biegle językiem francuskim, w którym – jak wielu innych – prowadził obszerną korespondencję. Kierował się filozoficznym racjonalizmem. Został członkiem Akademii Rzymskiej „Arkadia”. Zgłębiał wiedzę o kulturze antycznej i zaczął kupować dzieła sztuki. Po powrocie do okrojonej Rzeczypospolitej wszedł w krąg „familii Czartoryskich”. Ożenił się (2 VI 1776) z Aleksandrą de domo Lubomirską, siostrą żony jego brata Ignacego. Młodzi małżonkowie zamieszkali początkowo w Oleśnie koło Puław. Było to zgodne małżeństwo, co nie było częste w tym środowisku. W roku 1778 Stanisław został posłem na Sejm z województwa lubelskiego.

Hrabiostwo Potoccy wyjechali do Włoch w 1779 roku. Stanisław nawiązał kontakty ze znanymi artystami. W Neapolu jego portret konny zaczął malować Jacques-Louis David. Pod koniec 1780 roku hr. Potoccy dotarli z ks. Grzegorzem Piramowiczem do Szwajcarii. Po powrocie do Rzeczypospolitej hr. Potocki został podstolim koronnym (25 V 1781) – daty i fakty ustaliła Barbara Grochulska, autorka biografii hr. Potockiego w Polskim Słowniku Biograficznym. Hr. Potocki otrzymał ordery św. Stanisława oraz Orła Białego. Z ramienia opozycji zaangażował się w sprawę bp. Kajetana Sołtyka (1782). Został ponownie posłem na Sejm, a do tego konsyliarzem Rady Nieustającej (rządu). Wpłynął na decyzję odbudowy Pałacu Rzeczypospolitej pod kierunkiem Dominika Merliniego. W roku 1784 kupił majątek Roskosz pod Warszawą, przebudował pałac nazwany później ursynowskim.

Na przełomie 1780/1781 roku został członkiem loży „Bouclier du Nord”, a w 1784 przeniósł się do loży „Świątynia Izis”. Z jej ramienia został Wielkim Mówcą Wielkiego Wschodu (do 1790). W roku 1784 zaangażował się w aferę Marii Dogrumowej jako świadek spisku na życie Adama Kazimierza księcia Czartoryskiego. W roku 1785 hr. Potocki wyjechał z teściową, Izabelą z Czartoryskich Lubomirską, do Włoch. Działał na polu kolekcjonerskim, szczególnie interesowały go wazy antyczne. W roku 1786, po powrocie do Rzeczypospolitej, przystąpił do modernizacji dzieła Johanna Joachima Winckelmanna Geschichte der Kunst des Alterthums (1764).

O poprawie rządu krajowego

Hr. Potocki zadecydował o przebudowie pałacu na Lesznie (1786). Zlecił też przebudowę pałacu „Bażantarnia” w Natolinie, gdzie w 1787 roku zamieszkiwał. Podzielał poglądy libertynów i otaczał się kręgiem miłośników sztuki. Prowadził elitarny salon literacki, był autorem około 300 utworów wierszowanych. Od marca do maja 1787 roku przebywał w Paryżu, w pałacu należącym do teściowej, następnie wyjechał do Anglii. W lipcu wrócił z Julianem Ursynem Niemcewiczem, przez Paryż, do Rzeczypospolitej, by zaangażować się w pracę Sejmu Czteroletniego. Wygłosił około 300 mów sejmowych. Miał objąć funkcję posła nadzwyczajnego w Paryżu. Był autorem projektu reform Myśli o ogólnej poprawie rządu krajowego (rządem ówcześnie nazwano każdą władzę). Proponował Sejm „zawsze gotowy” oraz powołanie Straży Praw ze składu Senatu (przy zniesieniu Rady Nieustającej). Wspierał organizowanie stałego wojska. Był szefem regimentu pieszego imienia Potockich (od 18 V 1789), posiadał od roku 1791 patent generał-majora artylerii koronnej. Pomawiano go o wspieranie zdradzieckich działań Szczęsnego Potockiego. Wspierał prawo o miastach. Razem z bratem Ignacym byli „egzekutorami” projektu ks. Kołłątaja Konstytucji 3 maja. Był jednym z inicjatorów Zgromadzenia Przyjaciół Konstytucji Rządowej.

Z listami polecającymi od króla Stanisława Augusta Poniatowskiego pertraktował z władcami Prus i Saksonii, by zyskać ich wsparcie dla reform Rzeczypospolitej. W końcu 1791 roku wystąpił przeciw Szczęsnemu Potockiemu i innym buntownikom. Przejął po Szczęsnym Potockim rangę generała artylerii koronnej (12 III 1792). W końcu maja 1792 roku wszedł do Rady Wojennej przy królu, działał na Litwie. Po klęsce wojennej i przystąpieniu króla do Targowicy Potocki wyjechał przez Drezno do Lipska. Hr. Był współautorem pracy O ustanowieniu i upadku Konstytucji 3 maja (1793). W czasie powstania kościuszkowskiego, do którego nie wniósł udziału, został aresztowany w Karlsbadzie przez policję austriacką. Więziono go w twierdzy Josephstadt, następnie internowano w Pradze. Po zwolnieniu wyjechał do Włoch, skąd wrócił do kraju w 1797 roku.

Przejął od brata Ignacego majątek w Kurowie. Zawarł umowę (19 IX 1799) o przejęciu Wilanowa i Nieporętu, dzięki której jego teściowa uwolniła się od rat (60 tys. zł rocznie) przekazywanych córce. Klucz wilanowski stanowiło 9 folwarków i 19 wsi. Hr. Potocki był też właścicielem dóbr na Ukrainie i Podolu. Sprzedał dobra opatowskie. W roku 1799 przyjął z konieczności obywatelstwo pruskie (a żona austriackie). Od roku 1800 Potoccy zaczęli urządzać Wilanów (mieszkali wtedy w pałacu na Krakowskim Przedmieściu). Jak ustaliła Barbara Grochulska, część środkowa pałacu wilanowskiego została poświęcona kultowi Jana III Sobieskiego: „Określiło to <ideologię> rezydencji jako dobra publicznego, skarbca narodowej pamięci. Uczyniło też z Wilanowa muzeum sztuki, dostępne dla zwiedzających”. Zgromadzono w pałacu około 100 waz, 5 tys. rysunków i 480 obrazów, głównie artystycznych kopii.

Umiarkowanie, filantropia, oświecenie

Dbając o pamięć o Ojczyźnie, hr. Potocki został współzałożycielem Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk (1 XII 1800). Przewodniczył w Towarzystwie Wydziałowi Nauk. Na forum Towarzystwa przedstawił swe dzieła: O sztuce u dawnych, czyli Winkelman polski (1803) oraz Rozprawę o medalach, mianowicie narodowych, w względzie ich użyteczności i sztuki (1806). Działał też od 1804 roku w Towarzystwie Badaczów Historii Polskiej. Aktywnie uczestniczył w kolejnych lożach masońskich. Od 1805 roku Stanisław Kostka hr. Potocki kierował Eforatem – zarządem szkolnictwa w Warszawie. Podlegało mu Liceum Warszawskie. Po kampanii napoleońskiej wszedł hr. Potocki do Komisji Rządowej (14 I 1807). Wystąpił do Napoleona w sprawie potrzeb wojska jako delegat, obok Józefa księcia Poniatowskiego. Z dniem 14 lutego 1807 roku hr. Potocki został prezesem Izby Edukacyjnej powstałej z przekształcenia Eforatu. Odznaczono go Orderem Legii Honorowej (22 VII 1807), dla syna Aleksandra uzyskał patent szambelana Cesarstwa. W 1808 roku przebywał od stycznia w Paryżu, prowadził z delegacją z kraju rokowania zakończone w maju układem w Bayonne, uzyskując dla Księstwa Warszawskiego wsparcie finansowe. Dobrze gospodarując dochodami z majątków i pełnionych urzędów, hr. Potocki nabył w Paryżu 368 dzieł sztuki oraz książki, a także obiekty do wilanowskiej zastawy środka stołu, wykonane z mosiądzu złoconego w manufakturze Pierre’a-Philippe’a Thomire’a.

W czasach Księstwa Warszawskiego hr. Potocki był nadal prezesem Izby Edukacyjnej. Przez kilka miesięcy przebywał w Dreźnie, dbając o polską rację stanu. Objął funkcję prezesa Rady Stanu i Rady Ministrów (25 III 1809), zachowując ministerium oświaty (od 17 XII 1810 z tytułem dyrektora Edukacji Narodowej). Dyrekcja ta działała do czasu przekształcenia jej w Wydział Oświecenia (7 VII 1815).

W czasie wojny z Austrią hr. Potocki ewakuował Radę Stanu do Torunia. Był przeciwnikiem „polskich jakobinów”, wspieranych przez ks. Hugo Kołłątaja. Opowiadał się za umiarkowaniem politycznym, filantropią wobec chłopów, asymilacją Żydów, wspieraniem mieszczan i oświeconej arystokracji. Został (1 III 1812) Wielkim Mistrzem Wielkiego Wschodu Narodowego (hr. Potocki zmienił ostatnie ze słów na „Polski”). W latach 1808-1814 dodatkowo pełnił funkcję komendanta Korpusu Kadetów. Po klęsce Napoleona w wyprawie moskiewskiej hr. Potocki wyjechał do Drezna. Po „bitwie narodów” pod Lipskiem został przejściowo aresztowany przez władze rosyjskie.

Publicystyka krytyczna i sztuka

Akademia Krakowska nadała hr. Potockiemu tytuł członka honorowego princeps eloquentia (24 VII 1815). Opublikował wtedy czterotomowy podręcznik retoryki O wymowie i stylu oraz Pochwały, mowy, rozprawy. Hr. Potocki uprawiał ówcześnie krytyczną publicystykę na łamach „Pamiętnika Warszawskiego” – używał pseudonimu „Świstek”. Opowiadał się po stronie klasycyzmu przeciw romantykom. Stanisław Kostka hr. Potocki pisał – drogą wyznaczaną przez autorytety – O sztuce u dawnych, czyli Winkelman polski (w „Przedmowie” 1815): „Widząc bowiem, że jakimkolwiek w tym zawodzie pójdę torem, zawsze iść będę musiał w Winkelmana ślady i jego trzymać się systematu, a zatem, że mi przyjdzie użyć niejakiej z czytelnikiem obłudy, by cudzy systemat, by cudze myśli, sprostowawszy je niekiedy, dopełniwszy, skróciwszy, alboli też zmieniwszy tylko wyrazy i porządek, za własne dawał. Wpadłem na myśl dogodniejszą dobrej wierze pisarza, na myśl, mówię, przelania dzieła Winkelmana wyżej ode mnie wskazanym sposobem, to jest odcięcia od niego tego wszystkiego, co jest zbytniem, dodania tego, czego brak sama osnowa rzeczy wskazuje, umiarkowania przesadnej imaginacji zapędów, sprostowania niedostrzeżeń, na koniec uporządkowania całego pasma rzeczy, ile tego dopełnić można, zbytnie się nie oddalając od wskazanego przez Winkelmana toru”. Hr. Potocki zrezygnował z podziału na tomy, a do 27 rozdziałów dodał własnych 7, zawierających uwagi o sztuce orientu. Pisał z założenia o sztuce, a nie o historii sztuki.

W Rządzie Tymczasowym hr. Potocki kierował od lipca 1814 roku Wydziałem Oświecenia Narodowego, przekształconego w Komisję Rządową Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Od 31 lipca 1818 roku pełnił funkcję prezesa Senatu (zastępcą prezesa był od stycznia 1817). Dążył do zwiększenia uprawnień ministra WRiOP, który to urząd od dawna sprawował. O losie hr. Potockiego zadecydowały następstwa czynu Karla Sanda, który zasztyletował agenta Rosji, Augusta von Kotzebuego (23 III 1819). Hr. Potocki wszedł w konflikt z opozycją sejmową po wniesieniu narzuconego projektu rozporządzenia o cenzurze gazet i pism periodycznych (kontrasygnował rozporządzenie 22 V 1819). W Cieplicach (28 VII 1819) i Karlsbadzie (6-31 VIII 1819) odbyły się konferencje ministrów reprezentujących kraje Świętego Przymierza. Jednym z przyjętych elementów polityki represji było ograniczenie roli masonerii.

W stronę Ciemnogrodu

W odpowiedzi na ofensywę reakcji hr. Potocki opublikował w 1820 roku opis fikcyjnej Podróży do Ciemnogrodu (tom I w lutym, II w maju, III w czerwcu, a IV w końcu sierpnia). Publikacja była zjadliwą krytyką, hr. Potocki wystąpił anonimowo. Nadał polemicznemu dziełu fikcyjną formę dziennika podróży. Autor występował przeciw reakcji głoszącej, że oświata jest „rewolucyjnych klęsek karmicielką i matką”. Kierował krytykę przeciw duchowieństwu oraz zakonnikom. Przedstawiał Zakon Smorgoński, „którego intolerancja jest główną zasadą”, a także Inkwizycję, palącą „niemiłosiernie nie tylko obce książki, ale wraz z nimi i ich posiadaczów”. Fikcyjną krainą rządził Najciemniejszy Pan. Wszystkie stany uprawiały zabawę w postaci pijaństwa, wspomaganego przez arendarzy karczem i obyczaje dworskie. W Ciemnogrodzie rząd był „arystokratyczno-monarchistyczny”. Przy tym: „Sposób działania policji jest azjatycki, to jest prędki i dzielny w egzekucji swojej”. Emil Kipa, autor „Wstępu” do dzieła hr. Potockiego, wydanego przez Ossolineum (1955), oceniał, że „Podróż nie znalazła wielu czytelników. Zjawiła się po prostu za późno i nie przemawiała już samym swoim ujęciem, typowym dla wieku XVIII”. Dzieło posłużyło za cel krytyki ze strony Kościoła, bp krakowski Jan Paweł Woronicz złożył je nawet – podczas warszawskiej audiencji – na ręce cara Aleksandra I. Finałem była dymisja hr. Potockiego (9 XII 1820). Gdy scentralizowano w celu administracyjnej kontroli władze masonerii, ustąpił z funkcji Wielkiego Mistrza (3 III 1821).

Według Barbary Grochulskiej, Stanisław Kostka hr. Potocki „z pychą właściwą Potockim łączył wielką prostotę w stosunkach z ludźmi; z libertyńskim umiłowaniem swobody – rodzinną stateczność wiernego męża i troskliwego ojca; ze spokojem i taktem – porywczość oraz skłonność do hipochondrii i zmiennych nastrojów; z wielkodusznością, którą okazywał i w sprawach publicznych, w opiece nad rodziną, i w działalności filantropijnej – małostkowość oszczędnego gospodarza. Bywał duszą salonów, lubił, cenił zabawę i umiał czynić z niej przyjemność intelektualną (…). W jego osobowości górowała nade wszystko postawa estety”. Zmarł w Wilanowie, 14 września 1821 roku. Nagrobek wystawił w 1836 roku Stanisławowi Kostce hr. Potockiemu i jego żonie Aleksandrze z Lubomirskich Potockiej ich syn Aleksander obok pałacu w Wilanowie. Sarkofag, umieszczony pod baldachimem, przedstawia postacie małżonków, boki zdobią reliefy – geniusze śmierci oraz personifikacje zainteresowań i cnót zmarłych.

Wróć