logo
FA 7-8/2020 informacje i komentarze

Mirosław Szreder

Uniwersytecki rekord

Subwencja i jej wykorzystanie w 2019 roku

Rok 2019 był pierwszym, w którym przyznawane wcześniej dotacje MNiSW (dotacja na zadania związane z kształceniem studentów studiów stacjonarnych, uczestników stacjonarnych studiów doktoranckich i kadr naukowych oraz utrzymaniem uczelni, oraz odrębna dotacja na finansowanie działalności statutowej – utrzymanie potencjału badawczego) zostały zastąpione przez subwencję łączącą środki finansowe na utrzymanie i rozwój potencjału dydaktycznego oraz potencjału badawczego. Zamiast dwóch odrębnych algorytmów określających wysokość środków na kształcenie oraz na badania naukowe, ministerstwo zdecydowało o wykorzystaniu w 2019 r. jednego, nowego algorytmu, który uwzględnia najważniejsze elementy obu wcześniejszych. Konstrukcja tego algorytmu została zamieszczona w Rozporządzeniu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 13 grudnia 2018 r. w sprawie sposobu podziału środków finansowych na utrzymanie i rozwój potencjału dydaktycznego oraz potencjału badawczego znajdujących się w dyspozycji ministra właściwego do spraw szkolnictwa wyższego i nauki oraz na zadania związane z utrzymaniem powietrznych statków szkolnych i specjalistycznych ośrodków szkoleniowych kadr powietrznych (Dz.U. Poz. 2508).

To, w jaki sposób przyznane danej uczelni środki finansowe zostały podzielone na część zasilającą finansowanie działalności dydaktycznej oraz rozwój potencjału badawczego, zależało od decyzji jej rektora. W jego gestii leżało także określenie zasad rozdysponowania tych środków pomiędzy jednostki uczelni i zespoły badawcze.

Niżej scharakteryzowano główne wnioski z analizy wykorzystania subwencji przez 19 klasycznych uniwersytetów w Polsce. Analizy ekonomicznej podejmuje się corocznie Uniwersytecka Komisja Finansowa, działająca przy Konferencji Rektorów Uniwersytetów Publicznych (KRUP). W skrócie podano także główne prawidłowości, odnoszące się do kosztów i wyników finansowych tej grupy uczelni.

Warto przypomnieć, że dwie najważniejsze sfery działalności uczelni – dydaktyczna i badawcza – są, oprócz dotacji ministerialnej, finansowane także z innych źródeł. Pierwsza ze środków pozyskiwanych przez uczelnię z odpłatnych form kształcenia (m.in. studia niestacjonarne, podyplomowe oraz prowadzone w językach obcych), a druga z grantów badawczych – przede wszystkim NCN, NCBR, oraz z funduszy otrzymanych na finansowanie współpracy naukowej z zagranicą. Biorąc pod uwagę cele reformy szkolnictwa wyższego, w szczególności dążenie do podwyższenia jakości i rangi badań naukowych, warto najpierw przeanalizować, jakimi środkami na działalność badawczą dysponowały uniwersytety, niezależnie od środków wydzielonych z subwencji. W drugiej kolejności przedstawiona będzie syntetyczna ocena wielkości środków przeznaczonych na utrzymanie i rozwój potencjału dydaktycznego.

Pieniądze na badania

Przeciętna wielkość środków pozyskanych przez uniwersytet na finansowanie projektów badawczych i badawczo-rozwojowych wynosiła:

z Narodowego Centrum Nauki – 22 908 tys. zł;

z Narodowego Centrum Badań i Rozwoju – 3 285 tys. zł;

środki na finansowanie współpracy naukowej z zagranicą – 12 686 tys. zł (w tym przeciętnie 10 612 tys. zł stanowiły zagraniczne środki finansowe niepodlegające zwrotowi).

Uwagę zwraca bardzo duże zróżnicowanie wielkości kwot z wymienionych wyżej źródeł wśród analizowanych uczelni. Jedynie dwie spośród dziewiętnastu uczelni zdobyły środki w wysokości ponad 100 mln zł każda: Uniwersytet Jagielloński – 215 915 tys. zł, Uniwersytet Warszawski – 185 775 tys. zł. Suma tych środków w dwóch czołowych uniwersytetach była wyższa od tego, co łącznie otrzymało pozostałych 17 uniwersytetów.

Po kilkadziesiąt milionów złotych zdołało pozyskać sześć uniwersytetów: UAM w Poznaniu – 64 970 tys. zł, Uniwersytet Wrocławski – 49 701 tys. zł, Uniwersytet Gdański – 45 939 tys. zł, UMK w Toruniu – 33 438 tys. zł, Uniwersytet Łódzki – 25 750 tys. zł, UKSW w Warszawie – 21 429 tys. zł.

Kolejnych 11 uniwersytetów dysponowało kwotami kilku lub kilkunastu milinów złotych, przy czym w gronie tym były dwie uczelnie, w których środki te były szczególnie małe, bo wynosiły jedynie po ok. 2 mln zł.

W stosunku do roku 2018 wielkość funduszy na prowadzenie projektów badawczych z wymienionych wyżej trzech źródeł była w 2019 r. wyższa o blisko 25%, przy czym najmniej wzrosła wartość środków z NCN, bo zaledwie o 0,5%.

Dodatkowo każda z uczelni wyodrębniła z otrzymanej subwencji część środków na rozwój potencjału badawczego, czyli na realizację badań naukowych, w tym na badania prowadzone przez młodych naukowców. Przeciętnie na te cele uniwersytety przeznaczyły 21% subwencji, co w wartościach absolutnych daje kwotę 67 461,3 tys. zł. Oznacza to, że nadal podstawowym źródłem finansowania badań naukowych w największych polskich uniwersytetach pozostają środki ministerialne, a nie granty badawcze. Łączne środki pozyskane z NCN i NCBR nie stanowiły nawet połowy kwot, które uczelnie przeznaczyły na badania z otrzymanej w 2019 r. subwencji.

Środki na dydaktykę

W podziale subwencji z 2019 roku uniwersytety przeznaczyły średnio prawie 80% jej wartości na utrzymanie i rozwój potencjału dydaktycznego. Jest to odpowiednik dawnej dotacji na kształcenie studentów i doktorantów studiów stacjonarnych oraz na utrzymanie uczelni. Tylko dwa uniwersytety, KUL oraz UKSW, wykorzystały na ten cel mniej niż połowę całości dotacji. Z drugiej strony, aż osiem uczelni (spośród dziewiętnastu) przeznaczyło na potencjał dydaktyczny ponad 90% dotacji; najwięcej (99%) Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy.

Liczba studentów studiów stacjonarnych zmniejszyła się w 2019 roku o ok. 3,2 tys. osób, co w liczbach względnych oznacza spadek w stosunku do roku poprzedniego o 1,1%. Od roku 2014 liczba studentów studiów stacjonarnych zmniejszyła się w badanej grupie uniwersytetów o 15%.

W ubiegłym roku każdy z dziewiętnastu uniwersytetów rozpoczął kształcenie doktorantów w nowopowstałych szkołach doktorskich. Zróżnicowana była liczba doktorantów w poszczególnych uniwersytetach: od kilku lub kilkunastu doktorantów (w uniwersytetach w Opolu, Bydgoszczy, Zielonej Górze i UKSW) do kilkuset w Uniwersytecie Jagiellońskim (261) oraz Uniwersytecie Warszawskim (322).

Rok 2019, mimo spadku o prawie 3% liczby studentów niestacjonarnych, był pierwszym w długim przedziale czasu rokiem, w którym zanotowano wyraźny wzrost przychodów uczelni z opłat za usługi edukacyjne (o 10,4%). Średnia opłata na 1 studiującego niestacjonarnie wzrosła o 5,1% (rok wcześniej był to wzrost o 7,2 %) i wynosiła 3 703 zł, przy czym najwyższa była w UMK w Toruniu (5 253 zł), a najniższa w Uniwersytecie w Białymstoku (1 902 zł).

Systematycznie maleją wpływy z prowadzenia studiów podyplomowych z racji malejącego zainteresowania tą formą edukacji. Przeciętny uniwersytet miał w 2019 r niewiele ponad 800 studentów studiów podyplomowych, podczas gdy pięć lat wcześniej było to prawie 1 300 studentów.

Opłaty za świadczone usługi edukacyjne, głównie na studiach niestacjonarnych, podyplomowych, kursach i szkoleniach, stanowią przeciętnie 8,8% wartości przyznanej subwencji. Zróżnicowanie uczelni pod tym względem jest nieduże (udział ten waha się od 4,3% do 13,4%).

Koszty – wzrost płac

Koszty ogółem analizowanych uniwersytetów wzrosły w 2019 r. o 8,0% w stosunku do roku poprzedniego (rok wcześniej analogiczny wzrost wyniósł 9,0%). Podstawową pozycję kosztów stanowią w uniwersytetach wynagrodzenia. Udział wynagrodzeń wraz ze składakami ubezpieczeniowymi stanowi ok. 71% kosztów podstawowej działalności operacyjnej uniwersytetów.

Przeciętne roczne wynagrodzenie brutto w analizowanych uczelniach wyniosło w ubiegłym roku 77 854 zł i było wyższe od przeciętnego wynagrodzenia rocznego w 2018 roku o 13,2%. W wartościach bezwzględnych oznacza to wzrost przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia brutto z 5 730 zł w roku 2018 do 6 488 zł w roku 2019 (czyli o 758 zł w skali miesiąca). Jest to najwyższa dynamika rocznego wzrostu nominalnych płac w badanej grupie uczelni w ciągu ostatnich sześciu lat. Najbardziej wzrosły w 2019 r. płace w Uniwersytecie Wrocławskim (o 23%), a najmniej w Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (o 7%).

Wysokość wynagrodzeń jest w pewnym stopniu zdeterminowana strukturą zatrudnienia. Nauczyciele akademiccy stanowią przeciętnie 56% ogółu zatrudnionych.

W roku 2019 w uniwersytetach publicznych nastąpił wzrost kosztów działalności dydaktycznej o 4,3% (w roku 2018 analogiczny wzrost wyniósł 0,6%). Średni koszt przypadający na jednego studiującego zwiększył się z 15 153 zł w roku 2018 do 16 162 zł w roku 2019, tj. o 6,7 %.

Pozytywnym zjawiskiem jest znaczący wzrost nakładów na rzeczowe aktywa trwałe – w skali roku aż o 116,4 %. Po dramatycznym zmniejszeniu tych nakładów w 2016 roku o 71% i niewielkich wzrostach przez kolejne dwa lata, obecny ich poziom zbliża się do poziomu z roku 2014. Duży wzrost zaobserwowano także w wartości zakupów rzeczowych środków trwałych (o 78%). Przeciętnie uniwersytety przeznaczyły na zakupy środków trwałych w 2019 roku kwotę 21 433 tys. zł. Mimo że są to duże środki, to wciąż znacznie mniejsze niż w latach 2014 i 2015, gdy uczelnie korzystały ze wparcia programów europejskich poprzedniej perspektywy finansowej.

Wyniki finansowe

W 2019 roku sumaryczny wynik finansowy uniwersytetów był dodatni i wyniósł 585 646,9 tys. zł, co w porównaniu z rokiem 2018 (134 895,0 tys. zł) oznacza ponad czterokrotny wzrost. Rok 2019 jest jedynym w ciągu ostatnich sześciu lat, w którym wszystkie analizowane uniwersytety osiągnęły wynik dodatni (żaden nie odnotował straty). Rok wcześniej stratę wykazały cztery uczelnie. Najwyższy dodatni wynik finansowy w 2019 r., wynoszący 138 679,6 tys. zł, zanotował Uniwersytet Jagielloński w Krakowie.

Wszystkie uniwersytety wykazały w ubiegłym roku wynik dodatni na działalności operacyjnej.

Sytuację finansową największych polskich uniwersytetów w 2019 roku można określić jako dobrą. Środowisko akademickie pozytywnie ocenia zastąpienie dotacji subwencją i pozostawienie rektorom znacznej swobody w zasadach jej podziału i wydatkowania.

Mirosław Szreder, Uniwersytet Gdański, członek UKF

WYNIK FINANSOWY Uniwersytetów klasycznych

w tysiącach złotych z jednym znakiem po przecinku

Wróć