logo
FA 7-8/2020 okolice nauki

Problemy z obcością

Co znaczy być na obczyźnie? Na to pytanie odpowiada zbiorowy tom Z ojczyzny do obczyzny. Doświadczenia uchodźstwa polskiego. Interdyscyplinarne (socjologiczne, kulturoznawcze, etnograficzne, literaturoznawcze, historyczne) badania doświadczeń uchodźczych trwają. Ich sprawą zasadniczą pozostają kwestie tożsamościowe. Zajmuje się nimi Urszula Lehr, określając mentalną kondycję jednostki wobec chaosu egzystencjalnego na przykładzie uchodźstwa niepodległościowego w Wielkiej Brytanii. Pokazuje „balansowanie pomiędzy self image (statusem przedmiotowym, tożsamością nadaną z racji urodzenia) a self concept (statusem podmiotowym, tożsamością wybraną)”. Zmaganie się obu statusów stanowi zasadniczą osnowę tej książki. Joanna Janiszewska, wnikając w polską społeczność w Szkocji po 1945 roku, dowodzi, że doświadczenia migracyjne wywołują bez względu na czas i miejsce „szok kulturowy”. Potrzeba oswojenia obcej „przestrzeni” jest konieczna, żeby żyć.

Geografia opisywanych w książce zjawisk jest rozległa. Paulina Cichoń, mając na uwadze Obrazy z życia na Wschodzie Anny Neumanowej, omawia afrykańskie wątki polskiej emigracji i jej twórczość. Historię i świadectwa uchodźczego dzieciństwa w Indiach w latach 1942-1946 poznajemy w opracowaniu Tomasza Kalniuka. O doświadczeniach uchodźstwa i emigracji w polskiej literaturze dla dzieci i młodzieży na obczyźnie pisze Marcin Lutomierski; odkrywa on zapomnianą twórczość emigrantów adresowaną do młodych czytelników. Rafał Moczkodan powraca do dyskusji na łamach „Kontynentów” pod hasłem: Czy dzieci polskie wynaradawiają się?, a tym samym wpisuje się we współczesne problemy tożsamościowo-wychowawcze Europy.

Rafał Beszterda przenosi nas do Norwegii. Dzieli się obserwacjami i danymi statystycznymi, wskazującymi na inną niż polska specyfikę „modelu życia” stworzonego przez państwo norweskie. Uwagi ks. prof. Janusza St. Pasierba do relacji polskich duchownych z pracy duszpasterskiej w Ameryce pozwoliły Agnieszce Laddach przybliżyć słabo rozpoznane realia pracy duszpasterskiej polskich księży z dala od Kraju.

Swietłana Czerwonnaja pisze o Polakach w Moskwie XX wieku – uświadamia, jak mało wiemy o ich losach dramatycznie uwikłanych w historię Rosji. Duchowy wymiar polskości repatriantów z Kazachstanu penetruje Joanna Książek. Według niej tożsamość okazuje się wartością funkcjonalną. Na przykładzie kazachstańskich Polaków widać, że „Pierwszoplanową cechę wspólnoty, do której aspirują, stanowi więc język polski, nie zaś wyznanie, ponieważ to język, a nie wyznanie jest elementem, z powodu którego się ją kwestionuje”.

Regionalny wymiar uchodźstwa pojawia się w artykule Marty Frączkiewicz; przygląda się ona migracjom ludności przybyłej na Warmię i Mazury pod koniec II wojny światowej i tuż po niej. Ich rezultatem były komplikacje z pamięcią i postpamięcią. Artura Trapszyca zastanawia dziwny świat ojczyzny utraconej i odzyskanej w świetle życia i twórczości Czesława Niemena.

W książce cofamy się też do XIX wieku. Krzysztof Marchlewicz ujawnia zrąb spraw, które wprowadzają w dzieje wyborów moralnych powstańców listopadowych po 1831 r. W artykule Z ojczyzny do obczyzny i z powrotem przypomina Andrzej Rataj epizod emigracyjny z udziałem m.in. Henryka Sienkiewicza, Karola Chłapowskiego, Heleny Modrzejewskiej.

W zbiorze są też podjęte zagadnienia kontekstowe, jak np. działalność Karola Estreichera (1906–1984) w czasie II wojny światowej jako rewindykatora zagrabionych przez Niemców dzieł sztuki.

Historyczne i nowe napięcia pomiędzy „ojczyzną” i „obczyzną” są bogatsze i bardziej złożone niż to się nam wydaje.

Zbigniew Chojnowski

Z ojczyzny do obczyzny. Doświadczenia uchodźstwa polskiego, pod red. Rafała KLEŚTY-NAWROCKIEGO, Marcina LUTOMIERSKIEGO i Artura TRAPSZYCA, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Oddział w Toruniu, Toruń 2019.

Wróć