logo
FA 7-8/2020 informacje i komentarze

Magdalena Bemke-Świtilnik

Na rzecz odpowiedzialnej działalności wydawniczej

Dr Magdalena Bemke-Świtilnik, redaktor zarządzający „Journal of Sustainable Mining”, czasopisma wydawanego przez Główny Instytut Górnictwa i Elsevier, która skutecznie wprowadziła tytuł do międzynarodowego obiegu – do bazy Scopus – co przyczyniło się do wzrostu wskaźników jego cytowań, przedstawia inicjatywę na rzecz zwiększenia transparentności polityk redakcji czasopism naukowych (PREP – Platform for Responsible Editorial Policies).

Odpowiedzialne redagowanie i wydawanie czasopisma obejmuje wiele czynności: dbałość o wysoką jakość publikowanych treści, przestrzeganie zasad etyki, terminową realizację harmonogramu wydawniczego, udostępnianie rzetelnej i wiarygodnej informacji o czasopiśmie itd. Uprawianie nauki w paradygmacie „publikuj albo giń” powoduje, że czas oczekiwania na publikację i sposób oceny manuskryptów stosowany przez redakcję czasopisma to jedne z najważniejszych kryteriów wpływających na wybór konkretnego periodyku przez potencjalnego autora. Informacje te uzyskuje on najczęściej od innych naukowców z danego obszaru badań (pozytywne lub negatywne doświadczenia osób z najbliższego otoczenia, ewentualnie wpisy na blogach) lub za pośrednictwem strony internetowej czasopisma. Zasięg oddziaływania strony internetowej jest nieporównywalnie większy od „poczty pantoflowej”. Jasno opisana procedura recenzowania ułatwia też współpracę z ekspertami zapraszanymi do oceny manuskryptów przyjętych przez redakcję. Zamieszczanie na stronie internetowej periodyku dokładnej informacji o stosowanej procedurze recenzowania, pozwala na odróżnienie czasopisma rzetelnego od nierzetelnego lub nieuczciwego (tzw. drapieżnika). Zgodnie z najnowszą definicją, drapieżne czasopisma i wydawcy charakteryzują się m.in. brakiem przejrzystości, fałszywymi lub wprowadzającymi w błąd informacjami, odstępstwem od najlepszych praktyk redakcyjnych (Grudniewicz, A., Moher, D., Cobey, K.D. 2019. Predatory Journals. „Nature”, 576, 210–212. DOI:10.1038/d41586-019-03759-y). Rynek polskich czasopism naukowych boryka się z problemem publicznego udostępniania informacji o stosowanych procedurach recenzowania. W 2019 r. zdecydowana mniejszość (30%) redakcji polskich czasopism naukowych opublikowała na swoich stronach internetowych procedurę recenzowania, a zaledwie 18,1% zamieściło informację o stosowanym programie służącym do wykrywania ewentualnego plagiatu (Kulczycki, E., Korytkowski, P. 2020. Standardy wydawnicze polskich czasopism naukowych w latach 2017–2019. DOI:10.6084/m9.figshare.11734350). Pomocna w doskonaleniu procedur recenzowania może być nowa inicjatywa naukowców z Holandii (Horbach, S.P.J.M., Hepkema, W.M., Halffman, W. 2020. The Platform for Responsible Editorial Policies: An initiative to foster editorial transparency in scholarly publishing. „Learned Publishing”, 1–5. DOI:10.1002/leap.1312), której wynikiem jest platforma internetowa PREP (Platform for Responsible Editorial Policies), udostępniona szerszej publiczności w marcu 2020 roku (www.responsiblejournals.org).

PREP to platforma, która powstała w odpowiedzi na Deklarację Lejdeńską (https://www.ru.nl/science/isis/research/transparency-declaration/), ogłoszoną w ramach warsztatów dla wydawców, redaktorów czasopism, bibliotekarzy, badaczy związanych z zagadnieniami publikowania naukowego i reprezentantów stowarzyszeń branżowych, który odbył się w lipcu 2018 roku na Uniwersytecie w Lejdzie. Deklaracja ta jest m.in. wezwaniem do podawania na stronach internetowych czasopism przejrzystych procedur recenzowania. Najważniejsze funkcje platformy PREP to: informowanie o różnorodnych formach procedur recenzowania, udostępnianie danych do badań nad procedurami redakcyjnymi i procesem recenzji, doradzanie redaktorom i wydawcom czasopism w zakresie potencjalnych obszarów doskonalenia stosowanej procedury recenzowania.

Twórcy PREP zamieścili na stronie informacje dotyczące procedury recenzowania uwzględniające cztery obszary. Są to: (1) etap recenzji i selekcja, (2) otwartość procesu recenzji, (3) specjalizacja procesu recenzji, (4) technologiczne wsparcie procesu recenzji. Każdy z nich został opisany w literaturze przedmiotu i na tej podstawie przygotowano katalog zalet i wad możliwych rozwiązań. Część ta może być przydatna nie tylko dla początkujących redaktorów, ale również dla doświadczonych fachowców, którzy chcą być na bieżąco z nowinkami światowego rynku czasopism naukowych. Aktualizowany na bieżąco wykaz literatury w zakresie procedury recenzowania i krytyczne omówienie różnorodnych jej form, mogą zaoszczędzić czas potrzebny na wyszukiwanie odpowiednich publikacji.

Istotną częścią platformy PREP jest baza czasopism. W bazie PREP można znaleźć te czasopisma, które zostały zweryfikowane przez jej twórców na podstawie ankiety wypełnianej przez redaktorów czasopism. Czasopisma w bazie można wyszukiwać po tytule, ISSN i nazwie wydawcy lub przeglądać alfabetyczny wykaz tytułów. Wykaz ten można pobrać w formacie .xls. Obecnie w bazie PREP znajdują się 404 tytuły czasopism (stan na 22 czerwca 2020 roku). Przydatność tej bazy będzie rosła wraz ze zwiększaniem się liczby uwzględnionych w niej czasopism, ale będzie też uwarunkowana zakresem jej aktualizacji, która zależy od inicjatywy redaktorów i wydawców czasopism. Dane zgromadzone w PREP mogą służyć nie tylko do celów naukowych, ale również mogą być przydatne dla redaktorów i wydawców czasopism. Statystyki udostępniane na podstawie zawartości bazy pozwalają na zorientowanie się w rozwiązaniach stosowanych przez redakcje czasopism, np. zaledwie 1% czasopism ze wszystkich ujętych w bazie PREP stosuje otwarty model recenzji, czyli publikację raportów przygotowanych przez recenzentów.

Twórcy platformy zachęcają redaktorów czasopism do udostępniania informacji o stosowanej procedurze recenzowania przez wypełnienie kwestionariusza online, który składa się z 12 pytań. Kwestionariusz odnosi się zarówno do stanu bieżącego, jak i do ewentualnych zmian wprowadzanych przez redakcję w ostatnich 20 latach (od 2000 r.). Po uzupełnieniu ankiety twórcy bazy PREP weryfikują dane, ze szczególnym uwzględnieniem eliminacji czasopism drapieżnych. Wszelkie wątpliwości są wyjaśniane bezpośrednio z przedstawicielem czasopisma, który wypełnił formularz. Po pomyślnym zakończeniu weryfikacji czasopismo jest dodawane do bazy PREP. Wartością dodaną jest bezpłatna informacja zwrotna dla redaktorów, która dotyczy obszarów doskonalenia stosowanej procedury recenzowania i propozycji alternatywnych sposobów organizacji procesu recenzji.

W bazie PREP nie zostało dotychczas ujęte żadne polskie czasopismo. Uwzględnienie polskich czasopism w bazie PREP z pewnością może przyczynić się do zwiększenia dostępności informacji o stosowanej procedurze recenzowania i podniesienia jej jakości, a także do zwiększenia widoczności polskich czasopism w Internecie. Z inicjatywy PREP mogą szczególnie skorzystać redakcje tych periodyków, które przygotowują się do zgłoszenia swoich czasopism do multidyscyplinarnych, międzynarodowych baz danych Scopus lub Web of Science Core Collection, ponieważ jednym z kryteriów oceny czasopism aplikujących o indeksację w tych bazach jest obecność łatwo dostępnego i przejrzystego oświadczenia redakcji o wdrożonej procedurze recenzowania.

Wróć