logo
FA 7-8/2020 informacje i komentarze

Lech Śliwonik

Kultura studencka czym była, jak funkcjonowała

Narodziła się w latach politycznej „odwilży” i polskiego Października (1954–1956), jej intensywny, wszechstronny rozwój trwał do końca lat 70., a jej wpływy były żywe w następnych dziesięcioleciach. Była zjawiskiem wyjątkowym w dziejach Polski, nie mającym precedensu i kontynuacji. Wyjątkowym również w ówczesnej kulturze europejskiej. Za główne cechy tego zjawiska uznać trzeba kreatywność i otwartość. Kreatywność to oryginalność, poszukiwanie własnego języka wypowiedzi w sztuce oraz szeroko rozumianej aktywności społeczno-kulturalnej. Otwartość to czerpanie z wielu źródeł, zarówno z tradycji kultury ojczystej, jak i ze światowych dokonań, odkryć, prób i eksperymentów. Najsilniejszą jej manifestacją był teatr. Wielką moc miały także muzyka („okres katakumbowy” polskiego jazzu), piosenka (festiwal w Krakowie od 1962) i plastyka, a z drugiej strony chóry oraz zespoły pieśni i tańca. Równie ważki i płodny był nurt życia klubowego, obejmującego twórczość, edukację kulturalną młodego pokolenia, czynne uczestnictwo.

Warto przypomnieć kilka faktów. Pierwsze piętnastolecie – w trudnych przecież warunkach – to działalność 143 studenckich teatrów, prawie 80 zespołów jazzowych, 50 kabaretów, 40 chórów (światowa sława Chóru Politechniki Szczecińskiej Jana Szyrockiego). Odbywało się ponad 80 festiwali, w tym co 5 lat „reprezentacyjny” całościowy Festiwal Kultury Studentów, a co roku Festiwal Artystyczny Młodzieży Akademickiej FAMA (od 1966). Pracowały 62 kluby studenckie (środowiskowe, utrzymywane przez Rady Okręgowe ZSP oraz uczelniane), niektóre (warszawska Stodoła, gdański Żak, wrocławski Pałacyk) nazwać można kombinatami kultury. Były studenckie galerie, wydawnictwa, radiowęzły. Istnym fenomenem były studenckie czasopisma, poczynając od „Po prostu” (likwidacja – listopad 1957); w latach 1956-57 powstawały w niemal każdym ośrodku akademickim: „Kontrasty” Wybrzeże, „Wyboje” Poznań, „Poglądy” Wrocław, „Zebra” Kraków; miały też charakter ogólnopolski: „Od Nowa”, „Student”, „itd.”.

Rysem szczególnym kultury studenckiej było przekraczanie granic pokoleniowych i środowiskowych. Udział nie kończył się z uzyskaniem dyplomu uczelni, trwał przez następne lata, często dziesięciolecia. Rodziła się jako studencka, stała się kulturą młodej polskiej inteligencji (za symboliczny znak można uznać pojawienie się w „Po prostu” we wrześniu 1955 podtytułu „Pismo studentów i młodej inteligencji”, tym tropem poszły inne pisma studenckie). Jedyny raz w naszej historii swoje postawy wobec rzeczywistości, swoją aktywność społeczną i zawodową, swoje plany i marzenia wyrażała ona przez udział w aktach kreacji artystycznej i szeroko rozumianej aktywności kulturalnej.

Proces zamierania studenckiej kultury zaczął się ze stanem wojennym, finał osiągnął po transformacji ustrojowej, ale ślady oddziaływania można odnaleźć jeszcze w kolejnych dekadach, głównie w sferze postaw („mnie nie jest wszystko jedno” – Teatr STS), także za sprawą trwania i wpływu na młode pokolenie nadal działających zespołów artystycznych oraz dzieł twórców ukształtowanych w tamtych pokoleniach.

Kultura studencka funkcjonowała dzięki mecenatowi państwa. Podstawą istnienia była dotacja przyznawana z budżetu ministra ds. szkolnictwa wyższego, przekazywana Zrzeszeniu Studentów Polskich (utworzone w 1950 roku), reprezentatywnej i w zasadzie jedynej do 1980 roku organizacji skupiającej młodzież studiującą. W budżecie uwzględniano najważniejsze segmenty działalności Zrzeszenia: nauka, kultura, turystyka i wypoczynek, sport. Rada Naczelna ZSP uchwałą własną dokonywała rozdziału dotacji na rady okręgowe, kolejnym ogniwem były rady uczelniane, a także kluby, stałe przedsięwzięcia (festiwal). Środki „celowe” przekazywały Ministerstwo Kultury i Sztuki, Główny Komitet Kultury Fizycznej. Komórki Zrzeszenia, przede wszystkim kluby, prowadziły działalność dochodową, organizując środowiskowe i otwarte imprezy kulturalne, prowadząc działalność wydawniczą. Środki finansowe były pozyskiwane także od władz lokalnych (miasto, województwo), od przedsiębiorstw przemysłowych. ZSP zatrudniało własny aparat etatowych pracowników, większość zadań wykonywano społecznie, w różnych formach organizacyjnych (komisje, zespoły, kluby).

W 1973 roku zapadła decyzja o utworzeniu Federacji Socjalistycznych Związków Młodzieży Polskiej, w jej skład weszły: Związek Socjalistycznej młodzieży Polskiej, Związek Młodzieży Wiejskiej, Koła Młodzieży Wojskowej oraz ZSP, ale jako Socjalistyczny Związek Studentów Polskich. Młodzież akademicka odczuła to jako pozbawienie stowarzyszenia tożsamości. Realne skutki decyzji ujawniły się w 1975 roku, co widzieć trzeba w kontekście narodzin jawnej opozycji (KOR). Nakazanego upolitycznienia studenckiej organizacji nie zaakceptowała duża część twórców studenckiej kultury – odmawiano współpracy z kierownictwem SZSP, powoływano do życia alternatywne struktury (Rada Programowa Młodego Teatru 1976, Unia Teatrów Alternatywnych 1981). Zapowiedzią głębszych zmian byłą fala ruchów solidarnościowych. Powstanie Niezależnego Zrzeszenia Studentów (1980, oficjalna rejestracja 1981) zniosło monopol SZSP, ale na pozytywne skutki tego faktu zabrakło czasu. W stanie wojennym (1982) obie organizacje zostały rozwiązane.

Czy jest uzasadnione ustanawianie zjawiska „kultura studencka” i ulokowanie go w konkretnym, zamkniętym czasie? Zawsze jakaś część studentów uczestniczyła w życiu kulturalnym społeczeństwa, głównie jako odbiorcy, niekiedy jako twórcy. W opisywanym tu okresie studenci – jedyny raz w historii – tworzyli własną kulturę. To daje podstawę do wyodrębnienia.

Lech Śliwonik

Wróć