Rozdarty Żeromski

Ze Stefanem Żeromskim jest jak z literackim kanonem, który zdaje się być czymś samoistnym, niezależnym i stałym. W rzeczywistości jednak jest dynamiczny, gdyż z biegiem czasu powiększają się możliwości jego twórczego odbioru i interpretacji. To zapewnia mu żywotność. Składowe kanonu zachowane w pierwotnym kształcie stałyby się martwe i mogłyby zniknąć z bieżącej kultury. Dlatego tak ważne jest odczytywanie kanonicznych dzieł wciąż na nowo. Wówczas klasyka nie służy tylko „przypomnieniu wiadomości”, a rozważaniom i przeżywaniu aktualnych dylematów egzystencjalnych, społecznych czy politycznych, w których uniwersalne wartości dzieł osadzane są w nowych kontekstach. Tego rodzaju myśl przyświecała autorom książki Żeromski. Powroty, którzy postanowili wrócić do biografii i twórczości pisarza i „przywrócić” go współczesnym. Okazją do tego stała się 160. rocznica urodzin pisarza.

Autorami książki są badacze związani z różnych ośrodków naukowych, którzy w kręgu swoich zainteresowań mają m.in. biografię pisarza, jego rozrachunki z historią i tradycją, zaangażowanie polityczne i społeczne, wątki metafizyczne, ekologiczne, dialog z innymi twórcami oraz recepcję jego życia i twórczości.

Życie i dzieło w przypadku Żeromskiego okazują się jeszcze silniej powiązane niż w przypadku innych twórców. Jak zwraca uwagę M.J. Olszewska, ten pisarz świadomie, na różne sposoby wplatał fakty autobiograficzne w obręb swoich utworów, co determinowało kształt jego pisarstwa. W twórczości wykorzystywał osobiste doświadczenia i obserwacje: „Żeromski, sensualista, patrzy na świat przez pryzmat uczucia. (…) Nerwowy, rozedrgany, silnie upodmiotowiony styl Żeromskiego należy potraktować jako «pas transmisyjny» osobowości pisarza, jego światopoglądu i postawy wobec świata. Jest to proza w każdym zdaniu l’ecriture de soi, czyli «pisanie sobą, pisanie siebie, pisanie o sobie»”.

Eseje zawarte w książce mają różny charakter. W jednych osią są elementy biografii pisarza, w innych interpretacja któregoś z jego dzieł, w innych listy czy artefakty z nim związane. Dowiemy się zatem, jak Żeromski „widział” Fryderyka Chopina, jakie miał związki z romantyzmem, jaki miał stosunek do niepodległości Polski czy gdzie są poświęcone mu muzea i czego można się w nich spodziewać. Szczególnie na czasie, a więc mogące zainteresować również najmłodszych czytelników, są tematy dotyczące sprawy chłopskiej, a przede wszystkim ekologii. „Mocowanie się ze sprawą chłopską” Agnieszka Skórzewska-Skowron analizuje, posiłkując się dramatem Turoń. Porusza oczywiście sprawy historyczne, natomiast w kontekście tzw. zwrotu ludowego tekst może być ciekawym dopełnieniem problematyki chłopskiej. Jeśli zaś chodzi o ekologię, są tu aż trzy eseje, które dotyczą kolejno: zwiastunów antropocenu w Ludziach bezdomnych, świata natury w Wiernej rzece oraz związków Żeromskiego z ideami technokracji.

Nawet w tak obszernej i wielowątkowej książce nie sposób ująć całości spuścizny skomplikowanego i zaangażowanego pisarza. Jego dzieło można określić jako kompleksowe, obejmuje bowiem całokształt spraw życia osobistego i społecznego. To, co czyni je „współczesnym”, a może nawet ponowoczesnym, to fakt, że jest to „jakby niedopowiedziane do końca, antynomiczne, ambiwalentne, aporetyczne. Aporia to z jednej strony problem nieusuwalny, a z drugiej – niedający się rozwiązać. Stan aporetyczny może oznaczać tkwienie pojedynczego człowieka lub całej zbiorowości w matni nieprzezwyciężonych sprzeczności. (…) A zatem Żeromski to – rzec można – rozdarta świadomość”, czytamy we wstępie.

Książka dla osób zainteresowanych Żeromskim i literaturą czy szerzej – kulturą polską. Jest ładnie wydana, może tylko szkoda, że zawiera tak mało zdjęć, zwłaszcza że to publikacja jubileuszowa.

Żeromski. Powroty, pod red. Marii Jolanty OLSZEWSKIEJ, Narodowe Centrum Kultury, Warszawa 2024.