Współczesna dystopia

Przemiany społeczne, kulturowe czy polityczne we współczesnym świecie przebiegają bardzo dynamicznie. Dotyczy to rozwoju technologii, epidemii, ekologii oraz kwestii konfliktów zbrojnych. Niepewny i zmienny obraz dzisiejszości wywołuje zarówno strach, jak i nadzieję, co unaocznia się w ogólnym dyskursie publicznym oraz w naukach akademickich, takich jak politologia, socjologia, kulturoznawstwo, teologia, literaturoznawstwo itp. W tym kontekście dystopia i utopia grają rolę istotnego narzędzia, stanowią przestrzeń nie tylko dla filozoficznych i literackich poszukiwań, ale także są podstawą analizy i refleksji na temat kondycji społeczeństwa.

Publikacja jest owocem międzynarodowej konferencji zorganizowanej przez Wydział Nauk o Polityce i Administracji UKW w Bydgoszczy. Celem tego przedsięwzięcia było m.in. przedstawienie stanu badań nad zjawiskami, którymi zajmuje się monografia, tym samym redaktorzy wyrażają przekonanie, że interdyscyplinarne podejście do postawionych zagadnień pozwoli lepiej zrozumieć kategorie utopii i dystopii w kontekście współczesnych odczuć społecznych.

Pojęcia dystopii i utopii przywołują skojarzenia z literaturą i kinematografią spod znaku fantastyki. W tym kontekście warto przywołać badanie Julii Iwanickiej, która analizuje powieści Vox Christiny Dalcher oraz Wściekłe Ewy Podsiadły-Natorskiej. Jak wskazuje autorka, celem rozdziału jest przedstawienie „punktów zapalnych” rzeczywistości, które określiły genezę dystopijnych wizji obu powieści. Głównym założeniem ich fabuł jest myśl feministyczna: eliminacja równości płci skutkuje utworzeniem dystopijnej fikcji. Ukazanie skrajnie patriarchalnego świata, w którym kobiety są całkowicie pozbawione podmiotowości, jest nie tylko zabiegiem literackim, ale także interwencją i odpowiedzią na pytanie, jakie konsekwencje poniesie społeczeństwo, jeśli kobiety utracą dotychczasowe prawa. Powieści przyjmują charakter dydaktyczny: feminizm przedstawiany jest jako słuszność i konieczność, a obalenie emancypacji przybiera katastroficzny charakter.

Szczególnie nowatorskie badanie Kacpra Andruszczaka dotyczy analizy twórczości Alexandra McQueena, brytyjskiego projektanta mody. W swoich kolekcjach artysta inspirował się ideami neoromantycznymi, poruszając takie tematy jak fascynacja przeszłością, zaburzenia psychiczne oraz autodestrukcja. Co więcej, treść i forma pokazów skutkowały emocjonalnym i fizycznym doświadczeniem modelek, które w trakcie przedstawień tańczyły, wykonywały erotyczne gesty. Od lat 80. i 90. monopolistyczna władza i technologiczna kontrola jednostki zyskiwały na sile, co potęgowało nastroje dystopijne, wówczas moda wyrażała współczesne lęki. Taka perspektywa pozwala dostrzec, że dystopia nie jest jedynie teoretycznym konstruktem i manifestuje się także w estetyce.

Niepodważalnym atutem monografii jest połączenie badań o różnej problematyce: od konstruktów ustrojowych, ekologii i funkcji światotwórczych po analizę serialu Podróżnicy jako popkulturowej reakcji na współczesne kryzysy. Zarazem podkreślić należy, że książka jest przede wszystkim odważną diagnozą współczesności, analizą zagrożeń i spektrum ostrzegawczym. Interdyscyplinarne podejście skutkuje wieloaspektową analizą utopijnych i dystopijnych wizji, w których dystopia stanowi realne zagrożenie. Niemniej w tak szerokim zestawieniu warto byłoby uwzględnić więcej analiz opartych na przykładach pozafikcyjnych, idąc tropem badania twórczości McQueena, co pozwoliłoby na podkreślenie zjawiska dystopii w życiu społeczno-kulturowym.

Utopie i dystopie wobec współczesnych lęków i nadziei społecznych. Polityka – społeczeństwo – kultura, red. Wojciech TREMPAŁA, Marcin WAŁDOCH, Marcin JASTRZĘBSKI, Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz 2024.