Lubow Żwanko, Dmytro Kibkało
Stanisław Trzebiński. Ze zbiorów Głównej Biblioteki Lekarskiej im. Stanisława Konopki
Stanisław Trzebiński urodził się 14 września 1861 r. w majątku rodzinnym Popowcach na Podolu (obecnie obwód winnicki, Ukraina) w rodzinie Adolfa, właściciela wsi Łąki i nauczycielki Anieli Trzebińskich. Rodzina pochodziła z Krakowskiego. Przodkowie, pieczętujący się herbem Jastrzębiec, nazywali się właściwie Trzebieńscy, gdyż gniazdem ich, według podań rodzinnych, miał być Trzebień w Krakowskiem. Przenieśli się na Ruś, do Nowego Korczyna, prawdopodobnie w pierwszej połowie XVIII wieku. „Wczesne dzieciństwo upłynęło mu w majątku rodziców Łąkach. […] atmosfera domowa bywała nieraz dość ciężka dla małego Stasia i młodszych odeń siostrzyczek Maryni i Jadwigi. Ojciec bowiem, odziedziczywszy po matce charakter dość despotyczny, przytłaczał nim do pewnego stopnia dzieci” (Adam Wrzosek).
Stanisław uczył się najpierw pod opieką matki języka francuskiego i innych przedmiotów. Ojciec uczył syna języka rosyjskiego. Język niemiecki poznawał od nauczycielki, którą rodzice sprowadzili z Niemiec. W drugiej połowie 1871 r. zaczął się nowy okres w życiu Stanisława, początek kształcenia się poza rodzinnym gniazdem. Najpierw przez rok się uczył w Krzemieńcu, a w okresie lat 1872–1881 zdobywał średnie wykształcenie w Gimnazjum św. Marii Magdaleny w Poznaniu.
Stanisław Trzebiński jako uczeń Gimnazjum. Źródło: A. Wrzosek, Życie i działalność naukowa Stanisława Trzebińskiego, „Archiwum Historii i Filozofii Medycyny” 1934, t. XIV.
Stanisław Trzebiński, 1881 r. Źródło: A. Wrzosek, Życie i działalność naukowa Stanisława Trzebińskiego, „Archiwum Historii i Filozofii Medycyny” 1934, t. XIV.
Jako ścieżkę zawodową młodzieniec wybrał medycynę, którą studiował kolejno na kilku uczelniach. Najpierw (1881–1882) na Uniwersytecie Jagiellońskim, gdzie był członkiem Towarzystwa Bratniej Pomocy i Czytelni Akademickiej. Potem wyjechał do Niemiec, gdzie na uniwersytetach w Lipsku (do 1884 r.), Getyndze (przez jeden rok) i Heidelbergu, kontynuował nauczanie. W 1886 r. uzyskał dyplom doktora medycyny. Po ukończeniu studiów powrócił do stron rodzinnych. Aby móc praktykować na terenie Imperium Rosyjskiego, nostryfikował dyplom w 1887 r. na Uniwersytecie w Dorpacie. 26 maja 1888 r. na podstawie rozprawy pt. Ueber circumscripte Bindegewebshyperplasien in den peripheren Nerven, besonders in den Plexus brachiales (O ograniczonych przerostach tkanki łącznej w nerwach obwodowych, szczególnie w splocie ramiennym) uzyskał tam stopień doktora medycyny (Krzysztof Brożek).
Po studiach Trzebiński najpierw doskonalił swoją wiedzę praktyczną pod kierunkiem wybitnych profesorów w ówczesnych czołowych placówkach Warszawy, Krakowa, Berlina. W Warszawie szkolił się na Oddziale Chorób Wewnętrznych Szpitala Dzieciątka Jezus u Teodora Dunina (1854–1909), jednego z najwybitniejszych polskich internistów, i w uniwersyteckim Zakładzie Anatomii Patologicznej profesora Włodzimierza Brodowskiego (1823–1903). Następnie przeniósł się do Krakowa, gdzie uzyskał stanowisko na Oddziale Chirurgicznym Szpitala św. Łazarza pod kierunkiem wybitnego polskiego chirurga Alfreda Obalińskiego (1843–1898). Później odbył szereg staży lekarskich w Berlinie, zwłaszcza w klinice chorób żołądkowych. W rodzinne strony powracał, mając duży bagaż wiedzy w kilku dziedzinach medycyny.
Wiosną 1890 r. przeniósł się do miasteczka Obodówki w powiecie olhopolskim guberni podolskiej (obecnie Obodiwka, wieś w Ukrainie w rejonie hajsyńskim obwodu winnickiego). Pracował tam jako lekarz fabryczny i domowy w dobrach Feliksa Sobańskiego (1833–1913), ziemianina, działacza społecznego i filantropa. Po jakimś czasie osiadł w Wołoczyskach na Wołyniu jako lekarz w majątku Leona Ledóchowskiego i lekarz cukrowni. „(…) nie pociągały go widoki zysków materialnych z pracy zawodowej lekarskiej; był lekarzem filantropem w prawdziwym tego słowa znaczeniu, a mając na Podolu i Wołyniu w swej praktyce ludność przeważnie wiejską i robotników fabrycznych, zbliżał się do nich, okazując szczere zainteresowanie co do całokształtu ich życia i potrzeb kulturalnych” (Aleksander Januszkiewicz).
W 1893 r. zawarł związek małżeński z Honoratą Komar. Losy trojga ich dzieci naznaczone zostały tragizmem. Urodzony w 1894 r. pierworodny syn Zygmunt Feliks zginął podczas polowania w 1926 r., a córka Aniela przeżyła tylko 4 lata (1895–1899). Najmłodszy syn Władysław, który urodził się w roku śmierci siostrzyczki, został w 1918 r. zamordowany przez bolszewików.
W tym okresie Trzebiński ogłosił pierwsze prace badawcze, m.in. w „Przeglądzie Lekarskim” Zapalenie nerek krwotokowe (Nephritis haemorrhagica) na tle zimniczem (1898) i o charakterze społecznym Największa nasza wada narodowa (Warszawa 1902), wyróżniona pierwszą nagrodą w konkursie „Kuriera Polskiego” (Krzysztof Brożek). Niestety, warunki pracy i pobyt na prowincji nie pozwalały zajmować się szeroko pracą naukową, dlatego w 1906 r., gdy dwaj synowie doszli do wieku szkolnego, Stanisław Trzebiński przeniósł się z rodziną do Kijowa.
Otrzymał tam etat w uniwersyteckiej klinice neurologicznej profesora Michała Łapińskiego (1862–1946). Równocześnie podjął pracę w prowadzonym przez doktora Adama Modrzewskiego laboratorium chemiczno-bakteriologicznym, które wchodziło w skład Związkowej Lecznicy Polskiej.
Stanisław Trzebiński służył wielką pomocą kijowskiej Polonii, był zaangażowany aktywnie w jej działalność. Pracował na rzecz rozwoju szeregu tamtejszych towarzystw i organizacji, prowadził praktykę lekarską. Działał w Towarzystwie Dobroczynności i Kasie Emerytalnej Pracowników Rolnych i Przemysłowych. Wykładał też psychologię w męskich i żeńskich polskich szkołach średnich. W powstałym w 1907 r. Polskim Towarzystwie Lekarskim w Kijowie pełnił kolejno funkcje wiceprezesa, prezesa i sekretarza stałego.
Źródło: polona2.pl
Podtrzymywał aktywny kontakt z nauką polską, będąc uczestnikiem szeregu forów naukowych. 11–13 października 1909 r. na I Zjeździe Neurologów, Psychiatrów i Psychologów Polskich w Warszawie wygłosił referat pt. O przerostach endoneuralnych w nerwach obwodowych, opublikowany w Pracach I-go Zjazdu Neurologów, Psychiatrów i Psychologów Polskich (Warszawa 1910). 18–22 lipca 1911 r. na XI Zjeździe Lekarzy i Przyrodników Polskich w Krakowie wygłosił kolejny referat pt. Zmiany komórek nerwowych w rdzeniu pod wpływem autolizy, który został opublikowany w Księdze pamiątkowej XI Zjazdu Lekarzy i Przyrodników Polskich (Kraków 1912).
To właśnie w Kijowie zaczął Trzebiński rozwijać swoje zainteresowania filozofią, historią i literaturą. W czasopiśmie „Nowiny Lekarskie”, organie Wydziału Lekarskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego, opublikował swoje badania. Były to prace: Nieco o problemacie psychologicznym (1911, nr 2-4), O problemacie życiowym (1911, nr 7, 10, 11) oraz pierwszy artykuł z historii medycyny Choroba i wyzdrowienie Tadeusza Kościuszki (1913, nr 4).
W latach I wojny światowej Stanisław Trzebiński przebywał w Kijowie. W 1916 r. został wydawcą i redaktorem odpowiedzialnym czasopisma „Polski Miesięcznik Lekarski”, którego trzy numery zostały opublikowane w Kijowie. Na kartach wydawnictwa umieszczano oryginalne prace badawcze oraz artykuły ze wszystkich dziedzin medycyny, streszczenia, doniesienia o nowych lekach i metodach leczenia, korespondencję, kroniki medycyny miejskiej i prowincjonalnej, protokoły towarzystw medycznych, sprawozdania z działalności organizacji sanitarnych itp.
Ten okres był bardzo trudny dla Trzebińskiego, bo zdarzyło się kilka tragicznych wypadków, które dotknęły najbliższą jego rodzinę. Starszy syn Zygmunt na początku wojny, bo jeszcze w 1914 r., dostał się do niewoli niemieckiej, co się wyjaśniło dopiero po dłuższym okresie niepewności. Młodszy syn Władysław (19 lat) w kilkanaście dni po przyjeździe do rodziców na święta Bożego Narodzenia ze szkoły junkierskiej w Moskwie został podczas pierwszego najścia bolszewików na Kijów w styczniu 1918 r. wyprowadzony z mieszkania i tuż koło domu zamordowany za to, że był w mundurze wojskowym. W czerwcu 1919 r. w swoim majątku na Podolu została zamordowana przez bolszewików ciotka Trzebińskiego, a przebywająca u niej jego matka była pobita, w wyniku czego kilka tygodni potem zmarła w swym majątku Łąki, dokąd nieprzytomną odwieźli włościanie.
W 1920 r. sam Stanisław Trzebiński został aresztowany przez bolszewików jako zakładnik w momencie zbliżania się wojsk polskich do Kijowa i był przetrzymywany w więzieniu w Charkowie przez trzy i pół miesiąca. O tym pobycie w bolszewickim więzieniu napisał wspomnienia, które niestety „gdzieś zaginęły” (Adam Wrzosek).
W sierpniu 1921 r., po podpisaniu przez Polskę i Rosję Radziecką pokoju w Rydze, który pozwalał Polakom z byłego Imperium Rosyjskiego powrócić do kraju, Trzebiński na krótko przeniósł się do Warszawy. Tam spotkał się z żoną i synem, który po wyjściu z niewoli niemieckiej służył w wojsku polskim. Szukając pracy zarobkowej w Warszawie, Trzebiński dostał posadę w Urzędzie Zdrowia i w prywatnym laboratorium lekarskim, co wystarczało mu na skromne utrzymanie. Napisał wtedy opracowanie pt. O chlorowaniu wody, które opublikował w miesięczniku Związku Miast Polskich „Samorząd Miejski” (1922 nr 2).
Wiosną 1922 r. Trzebiński przeniósł się do Wilna, gdzie osiadł do końca życia. Zamieszkał przy ul. Zakrętowej 15, a później przy ul. Zamkowej 11. W wileńskim okresie rozwinął talent historyka medycyny. 17 maja 1922 r. został powołany jako profesor na katedrę historii i filozofii medycyny na odrodzonym Uniwersytecie Stefana Batorego. Wykładał propedeutykę lekarską, etykę i logikę; dodatkowo do 1926 r. prowadził katedrę patologii ogólnej i doświadczalnej. „Jest to czas wytężonej pracy zarówno na rzecz samego Wydziału Lekarskiego, jak i wokół powierzonych mu przedmiotów, czyli historii i filozofii medycyny oraz patologii ogólnej, którą prowadził aż do 1926 r., kiedy na jego wyraźną prośbę uwolniono go od tego ostatniego obowiązku. Ostatnie cztery lata życia poświęcił już bez reszty historii i filozofii medycyny oraz działalności społecznej na rzecz wileńskiego środowiska naukowego” (Ryszard W. Gryglewski). Pisał w tym okresie dziennik, który niestety też zaginął.
Stanisław Trzebiński łączył pracę na USB z działalnością społeczną. Wkrótce po przyjeździe do Wilna, „zapisał się na członka Wileńskiego Towarzystwa Lekarskiego i znalazł niewyczerpane ujście dla swych zainteresowań i upodobań w cennej bibliotece tego Towarzystwa oraz w rocznikach Pamiętnika jego posiedzeń sprzed stu lat” (Wacław Jasiński).
Od czerwca do listopada 1923 r. był dziekanem Wydziału Lekarskiego, a w 1924 r. działał w komisji nostryfikującej dyplomy lekarskie wydane przez uczelnie zagraniczne. Z ramienia senatu uczelni w 1atach 1925–1930 pełnił funkcję kuratora Konwentu Polonia w Wilnie. W Wileńskim Towarzystwie Lekarskim był od 1924 r. sekretarzem stałym, bibliotekarzem i archiwistą, a od 1926 r. redagował „Pamiętnik Wileńskiego Towarzystwa Lekarskiego i Wydziału Lekarskiego USB”. Na tych łamach (R. 2: 1926 z. 1) opublikował referat wygłoszony 13 grudnia 1925 r. z okazji 120-lecia Towarzystwa pt. Myśl lekarska w archiwum Wileńskiego Towarzystwa Lekarskiego. W 1925 r. założył Wileńskie Koło Miłośników Historii i Filozofii Medycyny oraz Historii Nauk Przyrodniczych; kierował nim do śmierci; potem działalność Koła ustała. Aktywnie uczestniczył w zjazdach polskich historyków i filozofów medycyny, na których wygłaszał referaty z zakresu historii medycyny.
W okresie wileńskim dotknęły go tragedie osobiste. W lutym 1925 r. stracił żonę po kilkomiesięcznej ciężkiej chorobie. Z najbliższej rodziny pozostał mu starszy syn Zygmunt, kapitan w służbie czynnej, żonaty, ojciec dwojga dzieci. W niespełna półtora roku po śmierci żony los zabrał mu jednak i tego syna, który utonął w czasie polowania w lipcu 1926 r. Trzebiński pozostał samotny. „Nie wyrzeka na los, nie poddaje się rozpaczy, nie wpada w zniechęcenie. Bóle i żale zamyka głęboko i nie otwiera swej duszy przed nikim. Z całym opanowaniem, z iście filozoficznym spokojem szuka zapomnienia i ukojenia w pracy, która też się staje coraz wydajniejsza” (Aleksander Januszkiewicz).
Stanisław Trzebiński zmarł 25 czerwca 1930 r. w Wilnie, został pochowany na cmentarzu na Rossie (w 2018 r. grób odrestaurowało Stowarzyszenie Lekarzy Polskich w Chicago i Fundacja Rodziny Roman).
Stanisław Trzebiński był znakomitym badaczem historii medycyny polskiej. Był autorem ponad 60 publikacji z zakresu historii i filozofii medycyny, etyki, psychologii i chorób, zwłaszcza neurologicznych. Należał do Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Wilnie, a Częstochowskie Towarzystwo Lekarskie i Towarzystwo Lekarskie we Lwowie nadały mu członkostwa honorowe. Zapisał się na kartach nauki polskiej jako erudyta posługujący się biegle kilkunastoma językami. Jego zainteresowania koncentrowały się wokół filozofii i historii medycyny, a także neurologii, psychiatrii i psychologii. Jego wielką zasługą pozostaje odszukanie i przygotowanie do druku pamiętników Józefa Franka, w latach 1804–1824 profesora patologii na Uniwersytecie Wileńskim.
Niestety, „nie stworzył własnej szkoły badawczej i nie pozostawił po sobie uczniów. Wpłynął na to z pewnością krótki, ledwie ośmioletni czas profesury i pogarszający się ciągle stan zdrowia. Niewątpliwie zaważyły w tym przypadku również cechy charakteru. Skupiony na sobie, by nie powiedzieć introwertyczny, nie wydaje się, by szukał w swej pracy pomocników. Z natury nieśmiały, często wątpiący w swoje siły, był raczej typem samotnika […]. Pracował zaś nieprzerwanie, wprost tytanicznie” (Ryszard W. Gryglewski). Profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, historyk medycyny i filozof Władysław Szumowski tak o nim pisał: „umysł rozległy i subtelny, człowiek o niezwykle pięknym charakterze. Przyrównywano go do Sokratesa”.
Na zakończenie oddajmy głos współczesnemu Trzebińskiemu historykowi medycyny Adamowi Wrzoskowi: „Stanisław Trzebiński był jednym z najsympatyczniejszych ludzi, jakich dane mi było w życiu poznać. Zbliżywszy się doń, nie mogłem nie odczuć uroku jego pięknej duszy, zahartowanej wielu nader bolesnymi ciosami, pod którymi inni zupełnie by upadli, zgorzknieli, stracili wszelką ochotę do życia i pracy… Nie złamał się, ani nawet nie ugiął pod ciężarem nieszczęść, lecz wierny swoim ideałom pracował wytrwale dla społeczeństwa. Co więcej, w ostatnich latach życia, gdy otrzymał katedrę uniwersytecką w Wilnie, rozwinął tam z iście młodzieńczym zapałem i dużym nakładem pracy swoją działalność naukową i nauczycielską”.
Autorzy składają podziękowanie Paniom Katarzynie Słojkowskiej i Emilii Przyborowskiej z Głównej Biblioteki Lekarskiej im. Stanisława Konopki za udostępnienie zdjęcia Stanisława Trzebińskiego zachowanego w jej zbiorach.
Prof. dr hab. Lubow Żwanko – dyrektorka Biblioteki w Państwowym Uniwersytecie Rolniczym w Połtawie; specjalizuje się m.in. w badaniach uchodźstwa I wojny światowej, historii Polonii Charkowa i Polaków na Ukrainie Wschodniej, historii medycyny i medycyny weterynaryjnej.
Prof. dr hab. Dmytro Kibkało – profesor Katedry Chorób Wewnętrznych i Diagnostyki Klinicznej Zwierząt w Państwowym Uniwersytecie Biotechnologicznym w Charkowie; specjalizuje się m.in. w badaniach chorób wewnętrznych zwierząt, biochemii klinicznej weterynaryjnej, historii medycyny i medycyny weterynaryjnej.
