Natasza Duraj
Rysunek 1. Więzienie (porub) w dawnej Rusi. Źródło: Федеральное государственное бюджетное учреждение науки Институт археологии Российской академии наук, https://www.archaeolog.ru (dostęp: 31.05.2025 r.)
Historia państwa staroruskiego obejmuje niezwykle ważny okres dziejów, w którym kształtował się naród wielkoruski, ukraiński i białoruski. Sukcesy polityczne ludów wchodzących w skład tego państwa – a więc przede wszystkim Słowian wschodnich – stały się możliwe dzięki ich zjednoczeniu w jedno wielkie państwo, ośrodkiem którego stał się Kijów. Ten wczesny twór państwowy, określany mianem Rusi Kijowskiej, zjednoczył plemiona Słowian wschodnich, zamieszkujące obszary od Karpat do Donu i od wybrzeża Morza Bałtyckiego do Morza Czarnego. W skład tego państwa weszły również plemiona pochodzenia niesłowiańskiego, osiadłe na wybrzeżu Zatoki Fińskiej, nad jeziorami Ładogą i Onegą oraz między Oką i Wołgą.
Od samego początku swego istnienia państwo staroruskie było narażone na silny nacisk ze strony nacierających od wschodu plemion tureckich i mongolskich, jakimi byli Chazarowie, Połowcy, a następnie Tatarzy. Ich najazdy, a także brak zgody wewnątrz państwa, doprowadziły do zachwiania się jedności państwowej Rusi, a następnie do utraty jej integralności terytorialnej. Na historycznej mapie Rusi zarysowały się granice nowych tworów politycznych, stanowiących księstwa feudalne z własnymi stolicami i dynastiami książęcymi. Księstwa te posiadały odrębne interesy ekonomiczne i polityczne, które z kolei wpływały na system powiązań gospodarczych i społecznych.
Najwyższa władza w państwie staroruskim – niemalże do połowy XII w. – należała do wielkiego księcia kijowskiego. Na dworze książęcym przebywała drużyna, członkowie której mieli aktywny udział w rządach w państwie staroruskim. Z chwilą powstania państwa staroruskiego, a następnie jego rozwoju, obok prawa obyczajowego, ukształtowanego przez plemiona wschodniosłowiańskie, pojawiły się prawa pisane. Stopniowo wypierały one prawa obyczajowe, chroniąc interesy feudałów.
Zjednoczenie ziem ruskich dokonało się pod koniec XV w. Powstało wówczas państwo, którego ośrodkiem stała się Moskwa. Czynnikiem przyspieszającym powstanie scentralizowanego państwa ruskiego stała się konieczność obrony przed zaborcami mongolskimi, a przede wszystkim przed chanami Złotej Ordy. Proces centralizacji aparatu państwowego państwa rosyjskiego znalazł odzwierciedlenie w ustawodawstwie. W 1497 r. został opracowany Sudiebnik – pierwszy kodeks scentralizowanego państwa moskiewskiego. W literaturze przedmiotu wydarzenie to uznawane jest za nowy etap rozwoju prawa ogólnorosyjskiego.
Obszar państwa moskiewskiego powiększył się znacząco w XVI i XVII w. Jego trzon stanowiła narodowość rosyjska. Zajęcie przez państwo rosyjskie terenów położonych na Uralu, Syberii i dalekiej Północy spowodowało włączenie w jego skład szeregu innych narodowości, takich jak Tatarzy, Baszkirzy, Czuwasze, Udmurci, Chantowie, Mansowie, Mordwini, Maryjczycy, Komi, Nieńcy czy Karelowie.
Dla czasów dawnej Rusi charakterystyczna była instytucja krwawej zemsty. M.L. Klementowski podaje, iż instytucja ta „wyrosła z rodowej organizacji społeczeństwa, opartej na idei pokrewieństwa. Gdy początków państwa można było szukać tylko w grupach społecznych opartych na wspólnym pochodzeniu, to czyny uważane za krzywdy powodowały reakcję ze strony owych związków rodowych, solidarnie broniących swoich członków” (M.L. Klementowski, O pojednaniu w zabójstwie w środkowoeuropejskich państwach w średniowieczu, „Rejent” 1996, nr 7-8). Nieograniczona zemsta na krewnych domniemanego sprawcy była na Rusi w owym okresie powszechnie akceptowana przez społeczeństwo i nie budziła u jego członków jakichkolwiek dylematów moralnych. Sytuacja ta uległa zmianie z chwilą przyjęcia chrześcijaństwa. Wówczas to prawo zemsty na Rusi – jako sprzeczne z nakazami nowej wiary – zostało ograniczone. Nie zawsze jednak założenia wynikające z wiary chrześcijańskiej znalazły odzwierciedlenie w ruskiej rzeczywistości, a w szczególności w decyzjach podejmowanych przez ówcześnie rządzących książąt.
W okresie panowania Włodzimierza Światosławowicza (Książę nowogrodzki 969-977 i 979-988, połocki 978-988 i wielki książę kijowski 978-1015) miały miejsce wystąpienia chłopskie, które w owym czasie nazywane były „rozbojami”. W 996 r. Włodzimierz – za radą duchowieństwa – postanowił zasądzić dla „rozbójników” karę śmierci. W późniejszym okresie, po umocnieniu aparatu rządzącego i w związku z potrzebą pozyskania dodatkowych środków na utrzymanie drużyny, kara śmierci została zamieniona przez niego na karę pieniężną – wirę.
Pierwszym zbiorem praw pisanych w państwie staroruskim była Prawda ruska, stanowiąca najważniejsze staroruskie źródło prawa karnego i cywilnego. Powstała ona prawdopodobnie na początku XI w. L. Bazylow w taki oto sposób charakteryzuje ten zbiór praw pisanych: „Już w XI w. powstał na Rusi jeden z najważniejszych i najstarszych pomników prawodawstwa staroruskiego, słynna Prawda Ruska (Russkaja Prawda), niezastąpione źródło informacji o układzie społecznym i stosunkach prawnych, o sądownictwie i karach. W Prawdzie Ruskiej ujednolicono, uporządkowano i skodyfikowano bardzo różne przedtem normy obyczajowe, mocno wiążąc je z sobą postanowieniami prawa książęcego; w zabytku tym odzwierciedla się wyraziście charakter ówczesnych stosunków społecznych, w których eksploatacja zależnej ludności chłopskiej coraz bardziej przybierała na sile” (L. Bazylow, Historia Rosji, t. I, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1983).
W Prawdzie ruskiej odzwierciedlone zostały niektóre normy prawa obyczajowego Słowian wschodnich. Mowa w niej chociażby o takim przeżytku ustroju wspólnoty pierwotnej, jaką była krwawa zemsta. Ówczesne prawo przewidywało możliwość zamiany zemsty na grzywnę pieniężną („wykup”), która płacona była krewnym pokrzywdzonego, a w późniejszym okresie – państwu.
Dla Prawdy ruskiej – jak podkreśla D. Sołodow – charakterystyczne jest przejście od oceny przestępstw z pozycji interesów prywatnych do oceny działań przestępczych jako szkodliwych przede wszystkim z punktu widzenia coraz bardziej silnego państwa (D. Sołodow, Reformy procesu karnego w Rosji: zarys historyczno-prawny, Oficyna Wydawnicza „Stopka”, Łomża 2015; za: А.H. Попов, Русская Правда в отношении к уголовному праву, Университетская типография, Москва 1841). Zgodnie z zapisami zawartymi w Prawdzie ruskiej, prawo na Rusi chroniło wyższą wirą życie przedstawicieli możnowładztwa i zezwalało karać śmiercią za zabicie ogniszczanina (ogniszczanin – od ogniszcze: gospodarstwo – administrator stojący na czele gospodarstwa książęcego), strzegącego własności książęcej. W Prawdzie ruskiej ustalone zostały także rozmaite kary za zabicie ciwunów książęcych, starostów i innych osób. Wira za zabójstwo rzemieślnika, według zapisów ujętych w Prawdzie ruskiej, była porównywalna z wirą należną za zabójstwo drobnych urzędników książęcych i bojarskich (W skład administracji wotczynnej – oprócz ogniszczanina – wchodzili wspomniani ciwunowie (urzędnicy), starostowie wiejscy, osoby zarządzające stajnią itp.). Proces rozpadu państwa kijowskiego doprowadził w XII-XIII w. do wzrostu znaczenia arystokracji ziemskiej. Aparat państwowy, chroniący interesy feudałów, uległ wzmocnieniu. W okresie tym Prawda ruska została uzupełniona nowymi przepisami prawnymi, obowiązującymi na całym terytorium Rusi.
Prawda ruska wywarła znaczący wpływ na późniejsze prawodawstwo ziem ruskich, przede wszystkim Nowogrodu i Pskowa, a w późniejszym okresie także na Sudiebnik z 1497 r. – kodeks Iwana III, obowiązujący w wielkim księstwie moskiewskim.
W dawnej Rusi rolę więzień spełniały lochy, określane jako poruby, pogreba, tiemnicy. Były to głębokie ciemne pomieszczenia zabite deskami, gdzie często więźniowie dusili się z braku powietrza (zob. rysunek 1). Najstarsze zapiski historyczne, ujęte w Powieści lat minionych świadczą o tym, iż w tych specjalnych pomieszczeniach więziennych przetrzymywany byli często książęta, członkowie ich najbliższej rodziny oraz ich krewni. W 1036 r. Jarosław uwięził w Pskowie swego brata Sudysława, który spędził w więzieniu 23 lata – do samej śmierci Jarosława. W Kijowie przez rok w takim lochu przebywał kniaź Wsiesław połocki, który został uwolniony przez zbuntowanych mieszczan w 1068 r. Źródła historyczne wspominają także o tym, iż w 1177 r. zbuntowani mieszczanie starali się zburzyć porubie w Kijowie. Z późniejszego okresu pochodzi wzmianka o więzieniu i ciemnicy w Nowogrodzie.
Sąd wojewodziński nie był publiczny. Oskarżony stawał przed wojewodą i jego pomocnikami – diakiem i podjaczym (stanowisko podjaczego można było obsadzać osobami, które dobierano spośród mieszkańców miasta). Oskarżony mógł być przesłuchiwany w sposób zwyczajny bądź z użyciem tortur. Dlatego też stałym uczestnikiem procedury sądowej był „mistrz”, czyli kat, wybierany przez mieszkańców miasta. W ośrodkach skupiających dużą liczbę ludności, gdzie prowadzonych było dużo spraw sądowych i karnych, zatrudniano większą ilość nie tylko sędziów, ale i katów.
Aby zapewnić stawienie się do sądu ludzi posadzkich w sprawach, za które nie umieszczano od razu w areszcie, korzystano z wspólnej rękojmi mieszkańców posadu (mowa tu o tzw. krugowoj porukie). Zobowiązywano ich do dawania pisemnego poręczenia, w którym niekiedy opisywano także, na czym polegało przestępstwo. W owym czasie najczęściej stosowaną karą było uwięzienie, któremu często towarzyszyła kara cielesna. Za utrzymanie więzień odpowiedzialni byli nadzorcy więzienni, natomiast bezpośredni nadzór nad więźniami sprawowali stróże. Nadzorców więziennych wybierano spośród chłopów posadzkich, zaś stróży – spośród chłopów powiatowych.
W Aktach, odnoszących się do bytu prawnego dawnej Rosji podkreślono, iż nadzorca więzienny zobowiązany był „na mieszkańców więziennych zawsze pilne oko mieć, a tych, co w więzieniu siedzą, ani nocną porą, ani w dzień do szynku ani na pijaństwo nie puszczać, a nocą tych, co w więzieniu siedzą, w celi zamykać, a żelaza, noży, toporów, pił ani pilników, ani trójzębów, ani broni wszelakiej (…) trzymać nie dozwalać i tym samym (…) żadnego ostrego żelaza w pieczonym chlebie, w plackach rybnych ani w kołaczach ani pasztetach żadnym sposobem nie podawać” (Акты, относящиеся до юридического быта древней России, изданные Археологической комиссией, Типография Императорской академии наук, Санкт-Петербург 1864, т. II, № 282 – III, szp. 819-821).
Źródła historyczne podają ponadto, że w chwili osadzenia od uwięzionego pobierany był wkład pieniężny (tzw. właznoje), a w momencie opuszczenia przez niego więzienia – jeszcze „wykup”.
Po latach zamieszek i walk między poszczególnymi liniami Rurykowiczów w II połowie XII w. doszło do wyodrębnienia się dwóch silnych ośrodków państwowości staroruskiej: jednego położonego na południowym-zachodzie, na Rusi halickiej i Wołyniu, i drugiego na północnym-wschodzie. Tu też wzrastała siła i potęga Włodzimierza nad Klaźmą, potem Suzdala i ostatecznie Moskwy, która przekształciła się w najsilniejszy ośrodek polityczny.
Kwestia suwerenności wewnętrznej państwa moskiewskiego rozwijała się na tle procesu jednoczenia ziem wielkoruskich. U początków procesu zjednoczeniowego księstwa udzielne, chociaż nie w pełni suwerenne, zachowały duży margines autonomii, czemu sprzyjała polityka prowadzona przez mongolskiego najeźdźcę, mająca na celu rozbicie świata ruskiego. Likwidacja wszelkich elementów autonomii, trwająca wiele dziesięcioleci, doprowadziła do niezawisłego i nieograniczonego panowania moskiewskiego na całym terytorium Wielkorusi. Jednoczenie ziem ruskich stanowiło długotrwały proces, warunkowany głęboko zakorzenionymi separatyzmami dzielnicowymi. Scalenie państwa utrudniały ponadto wpływy polityczne, wywierane przez ościenne ośrodki władzy, jakimi były początkowo Złota Orda, a następnie Litwa. Wszystko to spowodowało, iż proces zjednoczeniowy przeciągnął się aż do XVI w.
Kształtowanie suwerenności państwa moskiewskiego realizowane było różnymi sposobami. Moskwa podjęła starania o opanowanie jak największej części terytorium Rusi północno-wschodniej, wykorzystując cały arsenał środków polityczno-prawnych, które miały stopniowo ograniczać suwerenność księstw udzielnych, pozostających poza sferą bezpośredniego jej posiadania. Skuteczność tych działań zależała jednak od układu sił i kontaktów z Ordą książąt udzielnych. Ci bowiem, którzy pozostawali w ścisłym kontakcie z chanem, byli naturalnie bardziej niezawiśli i mniej podatni na naciski ze strony Moskwy.
Podporządkowanie księstw udzielnych z powodzeniem realizowało państwo moskiewskie wobec tych, które podupadły gospodarczo bądź były czasowo osłabione polityczne. Inaczej było z silnymi sąsiadami Moskwy, jakimi jawiły się Nowogród Wielki i Twer. One to bowiem aż do swego ostatecznego upadku nie poddawały się presji i do końca zachowały suwerenny status wobec państwa moskiewskiego. Można zatem stwierdzić, iż w ostatecznym rozrachunku o podporządkowaniu poszczególnych księstw Moskwie przesądzała siła państwa moskiewskiego, przed którą w końcu zmuszeni byli ustąpić nawet najbardziej oporni jego oponenci. W opinii historyków, przyłączenie do Moskwy Nowogrodu Wielkiego i Tweru zakończyło proces zjednoczenia Rusi północno-wschodniej, co nastąpiło w latach 80. XV w. Utworzenie zjednoczonego państwa nie oznaczało jeszcze jednak całkowitej likwidacji zjawisk, jakie były charakterystyczne dla rozdrobnienia feudalnego. Te zaś aktywnie przejawiały się zarówno w gospodarce państwa moskiewskiego, jak i w jego życiu politycznym. W okresie tym w państwie rosyjskim nastąpił wzrost własności obszarniczej oraz zwiększenie powinności chłopskich (przede wszystkim pańszczyzny).
W 1497 r. został opracowany Sudiebnik – pierwszy kodeks scentralizowanego państwa moskiewskiego. Stanowił on uogólnienie norm prawnych, obowiązujących w poszczególnych dzielnicach feudalnych. Główna jego część dotyczyła uporządkowania wymiaru sprawiedliwości i procedury sądowej. Sudiebnik regulował tryb działalność centralnych organów sądowych znajdujących się w rękach bojarskich. Ograniczał on funkcje sądowe namiestników, gdyż wprowadzał obowiązkowy udział w sądzie namiestnikowskim przedstawicieli górnej warstwy handlowo-rzemieślniczego podgrodzia (posadu) i chłopstwa „czarnej sochy”. Broniąc interesów klasy panującej, nowy kodeks ustalał najsurowsze kary (w tym karę śmierci), które miały być wymierzane za zabójstwo pana oraz za przestępstwa popełniane przez każdego, kto chciałby wystąpić przeciwko istniejącym porządkom prawnym.
W połowie XVI w. w państwie rosyjskim przeprowadzono kolejne reformy aparatu państwowego. Pierwszym krokiem do ich realizacji było zwołanie w lutym 1549 r. soboru ziemskiego – zgromadzenia przedstawicieli górnych warstw klasy panującej (bojarów, wyższego duchowieństwa oraz szlachty moskiewskiej). Na soborze podano do wiadomości, iż planowane jest wydanie nowego zbioru praw (Sudiebnika), a także projektowane są inne reformy.
Dr hab. Natasza Duraj, prof. UŁ, pracownik Wydziału Ekonomiczno-Socjologicznego Uniwersytetu Łódzkiego
