Joanna Żukowska
Na Politechnice Gdańskiej odbyła się konferencja pt. Etyka w nauce – jak wzmacniać rzetelność i odpowiedzialność badawczą? Wydarzenie – w formule panelu dyskusyjnego i warsztatów dla wszystkich zainteresowanych ze społeczności PG – zorganizował Zespół Rzecznika Praw i Wartości Akademickich, a jego celem była dyskusja i poszukiwanie praktycznych rozwiązań, które pomogłyby chronić i rozwijać wartości akademickie w obszarze etyki badań i publikacji ich wyników.
Spotkanie otworzył wykład Dominika Antonowicza z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu zatytułowany O wartościach w nauce, instrumentalizacji badań i pułapkach ekonomii prestiżu. Prelegent podkreślił wagę powrotu do podstawowego pytania o sens prowadzenia badań, które powinny służyć poznaniu i ulepszaniu świata, a nie nieustannej pogoni za prestiżem. Zauważył, że choć nie jesteśmy w stanie zmienić globalnych reguł gry, to od nas samych – na poziomie kraju, uczelni i indywidualnym – zależy, czy bezrefleksyjnie zaakceptujemy narzucone reguły, czy też wybierzemy inną drogę, opartą na wartościach i odpowiedzialności.
Prof. Joanna Żukowska, Rzeczniczka Praw i Wartości Akademickich Politechniki Gdańskiej
Po wykładzie odbył się panel dyskusyjny z udziałem przedstawicieli różnych dyscyplin naukowych i na różnych etapach kariery akademickiej, pracujących na Politechnice Gdańskiej. Konferencję zakończyły warsztaty, które stworzyły przestrzeń do swobodnego wyrażania opinii i dzielenia się doświadczeniami. Zarówno celem samych warsztatów, jak i całej konferencji, było możliwie szerokie omówienie problemów związanych z potencjalnymi przejawami nierzetelności w działalności naukowej oraz wypracowanie konkretnych wniosków i rekomendacji, które mogłyby stać się punktem wyjścia do wprowadzenia niezbędnych zmian. Wnioski z dyskusji panelowej oraz warsztatów, które zostały skrótowo przedstawione poniżej, ułożyły się w swoistą mapę pojęć dotyczących etyki akademickiej i wartości stanowiących fundament nauki, wskazując kierunki myślenia naszych naukowców.
W środowisku naukowym potrzebna jest odwaga i reagowanie na nieetyczne zachowania, odmowa udziału w nieuczciwych praktykach czy zgłaszanie wątpliwości. To postawa, którą należy wzmacniać nie tylko indywidualnie, ale też instytucjonalnie. Szczególną rolę odgrywają tu osoby pełniące funkcje kierownicze oraz instytucje, takie jak rzecznicy praw akademickich, które powinny zapewniać bezpieczne mechanizmy zgłaszania naruszeń. Odwaga w nauce to nie tylko kwestia etyki, ale też troski o jakość i wiarygodność wiedzy.
Warsztaty w ramach konferencji Etyka w nauce – jak wzmacniać rzetelność i odpowiedzialność badawczą? na Politechnice Gdańskiej
Młodzi badacze często czują się zagubieni w świecie presji i często sprzecznych oczekiwań – brakuje im wzorców, a konieczność publikowania za wszelką cenę staje się źródłem niepokoju. W ich wypowiedziach pobrzmiewa jednak nadzieja na inną naukę – opartą na współpracy i uczciwości. Kluczową rolę mogą tu odegrać liderzy naukowi, którzy nie tylko wspierają rozwój badawczy swoich współpracowników, ale też jasno wyznaczają etyczne standardy, będąc ich najlepszymi adwokatami. I również w tym przypadku potrzebne są działania systemowe: szkolenia, seminaria, konferencje, które wzmacniają świadomość i kompetencje etyczne środowiska naukowego.
Jednym z najmocniej wybrzmiewających tematów była presja na produktywność. System oceny naukowców często bowiem nagradza pozory aktywności zamiast rzeczywistej wartości badań. Wskazywano na konieczność uznania okresów tzw. milczenia naukowego za naturalny element procesu badawczego. W nauce ważny jest również sam proces poszukiwania prawdy, wysiłek, podejmowane starania, nawet jeśli ich rezultaty nie zawsze spełniają oczekiwania. Sukcesu w nauce nie można zaprogramować, a brak wyników wartych publikowania nie zawsze oznacza zastój twórczy zespołu badawczego. Tymczasem niezdrowa presja może sprzyjać zjawiskom takim jak plagiaty, dzielenie wyników na siłę, a nawet fabrykacja danych. Podkreślano także konieczność doceniania działalności popularno-naukowej i współpracy z otoczeniem gospodarczym, mającej realny wpływ społeczny i edukacyjny, a często nie kończącej się publikacjami w prestiżowych czasopismach międzynarodowych.
Na zdj. od lewej prof. Joanna Żukowska, mgr inż. Aleksandra Ławniczak, przewodnicząca Samorządu Doktorantów Politechniki Gdańskiej,
prof. Dariusz Mikielewicz, prorektor ds. nauki PG,
dr hab. inż. Aleksandra Parteka, prof. PG z Wydziału Zarządzania i Ekonomii,
prof. Sławomir Milewski, przewodniczący Komisji ds. Etyki Badań Naukowych PG
Transparentność to warunek zaufania, a zaufanie jest fundamentem odpowiedzialnej nauki. Zarówno młodzi, jak i doświadczeni naukowcy zwracali uwagę na brak przejrzystości w takich obszarach jak recenzowanie, przyznawanie grantów, nagradzanie osiągnięć naukowych, współautorstwo publikacji. W odpowiedzi na te problemy postulowano m.in. zawieranie „umów zespołowych” w projektach grantowych, promowanie otwartych danych badawczych oraz większą świadomość zagrożeń związanych z użyciem sztucznej inteligencji i ochroną danych. Poruszono też temat podejrzeń o nieuczciwe publikowanie i konieczność oceny takich sytuacji przez niezależnego superrecenzenta. Władze uczelni zapowiedziały wycofanie nagród i grantów w przypadku potwierdzonej nieuczciwości autora.
Odpowiedzialność w nauce nie powinna spoczywać wyłącznie na uczonych. To system powiązań, w którym uczelnie, redakcje, agencje grantowe i zespoły badawcze wspólnie kreują środowisko pracy sprzyjające uczciwości. Podkreślano konieczność wyraźnego formułowania i komunikowania standardów etycznych na poziomie instytucjonalnym. Krytycznie oceniono dominującą „ekonomię prestiżu” – system rankingów i ewaluacji, który sprzyja anomii, antagonizuje środowisko i rozmywa odpowiedzialność.
W odpowiedzi na głosy uczestników konferencji postanowiono, że będzie ona wydarzeniem o charakterze cyklicznym. Pozwoli to na stworzenie przestrzeni do kontynuacji rozpoczętej dyskusji.
Warsztaty w ramach konferencji Etyka w nauce – jak wzmacniać rzetelność i odpowiedzialność badawczą? na Politechnice Gdańskiej
Problem, z którym się mierzymy jako środowisko akademickie, nie jest jedynie kwestią uczciwości czy nieuczciwości na poziomie indywidualnym. Ma on charakter systemowy, a jego rozwiązanie powinno rozpocząć się od wyraźnego sprzeciwu wobec nieuczciwych praktyk. Zarówno ze strony państwa, jak i instytucji naukowych. Jasny sygnał o przedkładaniu akademickiej uczciwości nad sukcesy w rankingach czy ewaluacjach, byłby wielkim wsparciem i drogowskazem dla naszych naukowców. Tolerowanie bowiem dróg na skróty prowadzi do erozji zaufania do nauki i całego naszego środowiska.
W rekomendacjach przekazanych rektorowi Politechniki Gdańskiej zaproponowano m.in. wzmocnienie oceny jakościowej w systemie oceny pracownika, regularną aktualizację systemu premiowania prac naukowych, tak by uwzględniał on zmieniające się realia, oraz powołanie Komisji Doskonałości i Etyki Naukowej. Jej celem byłoby dbanie o rzetelność badań i promowanie wysokich standardów etycznych w myśl założeń inicjatywy COARA (Coalition for Advancing Research Assessment, coara.eu), dążącej do promowania bardziej jakościowych, przejrzystych i zrównoważonych metod oceny, opartych na takich wartościach jak: otwarta nauka, różnorodność i odpowiedzialność.
Politechnika Gdańska jest częścią europejskiej i światowej wspólnoty akademickiej. Wspieramy uniwersalne wartości humanistyczne: godność i wolność jednostki, równość społeczną, solidarność międzyludzką, tolerancję i afirmację różnorodności. Jednocześnie jako sygnatariusz Deklaracji Społecznej Odpowiedzialności uczelnia wyznaje główne wartości akademickie, takie jak wolność badań naukowych oraz uczciwość i rzetelność w ich prowadzeniu oraz prezentacji. Tylko rzetelne badania naukowe są gwarancją trwałego postępu cywilizacyjnego.
Joanna Żukowska, Rzeczniczka Praw i Wartości Akademickich Politechniki Gdańskiej
Dominik Antonowicz z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu
