Czy język ma płeć?

Istnieje wiele teorii na temat różnic w posługiwaniu się językiem przez kobiety i mężczyzn. Chyba najgłośniejszą książką na ten temat jest ta sugerująca, że „mężczyźni są z Marsa, a kobiety z Wenus” amerykańskiego terapeuty Johna Graya. Czy rzeczywiście mówimy i piszemy tak różnie w zależności od płci? Postanowiła to sprawdzić Jolanta Szpyra-Kozłowska, badając język młodych Polek i Polaków.

Książka Marsjanie i Wenusjanki? jest pierwszą polską monografią, która w sposób holistyczny zajmuje się problematyką związków języka i płci. W pierwszym rozdziale omówione zostały teorie i badania języka kobiet i mężczyzn prowadzone już od ponad stu lat. Naukowcy eksponowali różnice, uzasadniając je rozmaicie: ewolucją, budową mózgu, czynnikami społecznymi czy kulturowymi. Do najbardziej znanych badaczy tej problematyki należy Robin Lakoff, a w Polsce Kwiryna Handke, ale zainteresowanie tematem jest dużo szersze. Jak jednak przekonuje Szpyra-Kozłowska, dotychczasowe badania genderowego zróżnicowania języka mogą budzić zastrzeżenia metodologiczne, np. „brak rzetelnej bazy empirycznej i badanie nie autentycznego języka, tylko sztucznych, wymyślonych przez autorów/autorki dialogów książkowych i filmowych, zbyt mała liczba osób uczestniczących lub brak analizy ilościowej, przez co poczynione obserwacje mają charakter impresjonistyczny”. Rodzimi autorzy i autorki nierzadko popełniają uchybienie, wzorując się na pracach zachodnich bez uwzględnienia specyfiki polskiego kontekstu kulturowego.

Joanna Szpyra-Kozłowska zrealizowała zatem ciekawe, wieloaspektowe badanie. Objęła nim ponad siedmiuset lubelskich licealistów i studentów. Badanie dzieli się na dwadzieścia ankiet. Każda z nich ma charakter jakościowy, ale do zweryfikowania tez zostały dobrane inne, autorskie narzędzia. Tezy, które autorka chciała potwierdzić lub podważyć, to te najczęściej pojawiające się w pracach jej poprzedników: „kobiety mają bogatsze słownictwo kolorystyczne niż mężczyźni”, „język kobiet jest bardziej emocjonalny niż język mężczyzn”, „język mężczyzn jest bardziej wulgarny niż język kobiet”, „kobiety są bardziej gadatliwe od mężczyzn”, „kobiety posługują się językiem sprawniej i poprawniej niż mężczyźni”. Autorka prosiła badanych o wykonanie zadania, po czym analizowała je pod kątem językowym. Te zadania to np. nazywanie kolorów w dostarczonym materiale wizualnym, użycie przymiotników w wybranych sytuacjach, ankieta dotycząca stosowania wulgaryzmów, badanie poprawności językowej napisanych tekstów itd. Badani opisywali akwarium, opowiadali o spotkaniu z bestią, pisali ogłoszenia na portalu randkowym, a nawet nekrologi. Większość „stereotypowych” tez potwierdziła się. Jak jednak przekonuje autorka, zawsze jest jakieś „ale”. Np. kobiety nie są bardziej gadatliwe od mężczyzn, ale długość wypowiedzi zależy od stopnia zainteresowania danym tematem i ich zaangażowania w wypowiedź w większym stopniu niż płeć.

Choć w badaniu wzięło udział ponad siedemset osób, ale w każdej z jego części uczestniczyło ich tylko około kilkadziesiąt. To zbyt mało, żeby ekstrapolować wnioski na całą populację. Praca jest jednak cenną inspiracją do dalszego zgłębiania tematu. Zwłaszcza że relacje między płciami są jednymi z najdynamiczniej zmieniających się w ostatnim czasie. W wielu obszarach niemal zanika do niedawna ostra granica miedzy kobietami a mężczyznami, np. w kwestii ubioru. Coraz bardziej widoczne są również osoby niebinarne (autorka stwierdza, że język LGBT+ to temat na osobne prace).

Książka jest dobrze przemyślana, klarowna, syntetyczna. Jest napisana przystępnym językiem, dzięki temu, mimo że ma charakter naukowy, może być swobodnie czytana przez wszystkich zainteresowanych.

Jolanta SZPYRA-KOZŁOWSKA, Marsjanie i Wenusjanki? O języku młodych Polek i Polaków, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIVERSITAS, Kraków 2024.