Marek Wroński
Rys. Sławomir Makal
To ciekawa historia, dotyczy naruszenia praw autorskich w matematyce. Jej bohaterką jest dr Daria Michalik (ur. 1976), od 1 marca 2023 r. adiunkt (1/2 etatu na czas określony) w Instytucie Matematyki Uniwersytetu Warszawskiego. Zatrudniona została na podstawie pozytywnej opinii Rady Wydziału Matematyki, Informatyki i Mechaniki (MIM) UW z 21 grudnia 2022 r. Doktoryzowała się w 2007 r. w Instytucie Matematycznym PAN w Warszawie. Promotorem jej dysertacji pt. Przekształcenia w iloczyny kartezjańskie krzywych Sierpińskiego, względnie ich nie zwartych odpowiedników był prof. Adam Henryk Toruńczyk (ur. 1945) em. profesor IM UW. Recenzentami zaś profesorowie Józef Krasinkiewicz (ur. 1944 – zm. 2019) z IM PAN i Paweł Krupski (ur. 1953) z IM UWr. Od kwietnia 2008 r. dr Michalik przez 11 lat pracowała jako adiunkt w Instytucie Matematyki UKSW w Warszawie, z którego odeszła z końcem roku akademickiego 2019, gdyż nie uzyskała w przewidzianym okresie habilitacji. Od 1 października 2019 r. zatrudniona została jako adiunkt w Katedrze Matematyki Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach, skąd po dwóch i pół roku pracy zrezygnowała z końcem lutego 2023 r., aby powrócić do Warszawy na UW.
W końcu kwietnia 2023 r. Rada Wydziału MIM UW ogłosiła wyniki konkursu na zatrudnienie pełnoetatowych adiunktów. Spośród 16 osób starających się o zatrudnienie Komisja Konkursowa pod przewodnictwem prof. Jarosława Wiśniewskiego wybrała do zatrudnienia w Instytucie Matematyki listę rankingową czterech „najlepszych” kandydatów. Wśród nich znalazła się dr Daria Michalik. Sprawa ewentualnego zatrudnienia już na stały, nieograniczony czasowo etat matematyczki, która w ciągu 14 lat pracy po doktoracie nie zdołała uzyskać habilitacji, wywołała oburzenie kilku profesorów. Uważali oni, że tylko młodzi, zdolni i prężni adiunkci z talentem matematycznym mogą wypełnić lukę pokoleniową i dzięki swoim zdolnościom szybko się usamodzielnić naukowo. Ich zdaniem „sezonowani” adiunkci z kilkunastoletnim doświadczeniem dydaktycznym i w średnim wieku nie spełnią tych nadziei. W matematyce i fizyce awanse naukowe zawsze były dość szybkie, a 40-letni profesorowie nie są niczym nadzwyczajnym.
Po niedługim czasie, 16 maja 2023 r., anonimowy sygnalista przekazał na ręce prof. Jarosława Wiśniewskiego materiały świadczące o możliwym naruszeniu praw autorskich przez kandydatkę w kilku jej artykułach. Ten sprawę bezzwłocznie przekazał dziekanowi Wydziału, prof. Pawłowi Strzeleckiemu, który jeszcze tego samego dnia zlecił Komisji Etyki w Badaniach Naukowych (istniejącej od wielu lat na Wydziale MIM UW) formalne wyjaśnienie zarzutów. Sześcioosobowa Komisja, której przewodniczył prof. Jerzy Tyszkiewicz, rozpoczęła prace 19 maja 2023 r. Przez kilka tygodni porównywała trzy wskazane artykuły dr Darii Michalik z lat 2014-2017 wydrukowane w amerykańskim czasopiśmie „Topology and its Applications” z pracą doktorską Zbigniewa Furdzika (1937-1988), adiunkta Instytutu Matematyki AGH w Krakowie. Jego dysertacja O własnościach pewnych rozkładów przestrzeni topologicznych na iloczyny kartezjańskie została obroniona w 1968 r. w Instytucie Matematyczny PAN w Warszawie, gdzie 39 lat później obroniła się także Daria Michalik. Dr Furdzik, który był też znanym międzynarodowym arcymistrzem brydża (klub Wisła Kraków), zginął tragicznie w wypadku samochodowym w Niemczech.
Dysponując rezultatami wszechstronnej analizy (w pracach brał udział m.in. członek Komisji prof. Witold Marciszewski, kierownik Zakładu Geometrii i Topologii UW), przewodniczący Komisji prof. Jerzy Tyszkiewicz skierował 1 czerwca 2023 r. list do dr Michalik, prosząc o ustosunkowanie się do odnalezionych podobieństw w dowodach matematycznych jej dwóch artykułów z dysertacją Z. Furdzika. Odpowiedź uznano na zebraniu Komisji 20 czerwca 2023 r. za nieprzekonującą. Postanowiono przekazać ustalenia władzom dziekańskim i rektorskim, a jednocześnie poinformować o nich redakcję czasopisma „Topology and its Applications”, prosząc o retrakcję (unieważnienie) artykułów. Już 23 czerwca 2023 r. równolegle poinformowano o decyzji Komisji dr Darię Michalik, władze uczelni i amerykańskie czasopismo wydawane przez Elsevier.
Tego samego dnia dziekan Paweł Strzelecki wystosował do rektora Alojzego Nowaka drogą elektroniczną pismo, w którym poinformował o wynikach pracy Wydziałowej Komisji Etyki i poprosił o wszczęcie dyscyplinarnego postępowania wyjaśniającego wobec adiunkt Darii Michalik w związku z zarzutem plagiatu naukowego w dwóch publikacjach.
List do redakcji „Topology and its Applications” prof. J. Tyszkiewicz skierował na ręce redaktorów naczelnych: Alana Dow, profesora w Katedrze Matematyki i Statystki Uniwersytetu Północnej Karoliny w Charlotte (USA) oraz Jana van Mill, wybitnego profesora topologii z Uniwersytetu w Amsterdamie (Holandia). Czasopismo założono w 1971 r. i obecnie publikuje 18 zeszytów (issue) w ciągu roku w wersji hybrydowej (APC wynosi $ 2770). Utrzymujący się od lat na podobnym poziomie Impact Factor wynosi obecnie 0,6. Ciekawe, że stanowisko Managing Editor (redaktor zarządzający) zajmuje prof. Jerzy Dydak, który jest od wielu lat profesorem matematyki (algebra i topologia) na amerykańskim Uniwersytecie Tennessee, Knoxville, jednak maturę zrobił w I Liceum Ogólnokształcącym w Dębicy w 1969 r. (zdobywając wcześniej 3-krotnie laur zwycięzcy Krajowej Olimpiady Matematycznej). Ukochaną matematykę studiował na Uniwersytecie Warszawskim, gdzie w krótkim czasie po magisterium, już w 1975, obronił doktorat, którego promotorem był prof. Karol Borsuk (1905-1982).
15 sierpnia 2023 r. redakcja odpowiedziała, że powołano eksperta, który potwierdził zarzuty naruszenia praw autorskich, sprawę skierowano więc do Komisji Etyki w Wydawnictwie Elsevier. Pod koniec stycznia 2024 r. prof. Jan van Mill powiadomił, że oba artykuły zostaną retraktowane. 24 maja retrakcje ukazały się w internecie. Zauważyłem je 30 maja i zacząłem dowiadywać się o szczegóły tej sprawy. Muszę podkreślić, że zarówno dziekan, prof. Strzelecki, jak i prof. Tyszkiewicz udzielili mi błyskawicznie odpowiedzi i udostępnili kopie dokumentów, o które wnioskowałem. Także dr Daria Michalik udostępniła mi bez zwłoki kopię swojego „Oświadczenia” z 5 czerwca 2023 r. dla Komisji Etyki (jego tłumaczenie angielskie wysłała do Redakcji „Topology and its Applications”). Tekst ten jest upakowany wzorami i dla laików całkowicie niezrozumiały. Poproszona o komentarz, dr Michalik napisała: „O pracy doktorskiej Z. Furdzika dowiedziałam się od prowadzących «Seminarium z Topologii» w Instytucie Matematycznym PAN: od prof. Stanisława Spieża i prof. Józefa Krasinkiewicza, którzy o istnieniu tej pracy dowiedzieli się znacznie później niż odbył się cykl seminariów w IM PAN o tej tematyce. Nie pamiętam kiedy dokładnie to było. Na pewno pracę doktorską Furdzika przeczytałam po wysłaniu do publikacji mojej pierwszej pracy w tej tematyce (opublikowanej w 2014 r.) i po otrzymaniu wyników zawartych w pracach opublikowanych w 2016 i 2017 roku”.
Z kolei wyjaśniające postępowanie dyscyplinarne „drgnęło” 16 września 2023 r., kiedy to wyznaczony przez rektora A. Nowaka, rzecznik dyscyplinarny, dr hab. Jerzy Szafrański, profesor w Zakładzie Prawa Administracyjnego, Gospodarczego i Bankowego UW, poprosił o materiały (rektor otrzymał je 23 czerwca 2023 r. na dysk Google). Pięć tygodni później, 23 października 2023 r., rzecznik wydał formalne „Postanowienie o wszczęciu postępowania wyjaśniającego”. Dr Michalik została przesłuchana w styczniu 2024 r., przekazując cytowane powyżej „Oświadczenie”. Nikt z członków Komisji dotąd nie zeznawał. Mamy obecnie połowę czerwca, minęło 7,5 miesiąca od rozpoczęcia formalnych działań rzecznika, które prawo nakazuje zakończyć po 6 miesiącach, oraz rok od powiadomienia o sprawie rektora Nowaka.
Tak samo było w przypadku spektakularnego plagiatu w książce dr. hab. Remigiusza Kijaka, byłego profesora Wydziału Pedagogicznego UW, w którego sprawie postępowanie wyjaśniające wszczął 8 maja 2023 r. inny rzecznik dyscyplinarny, dr hab. Tomasz Piotr Kamiński z Zakładu Międzynarodowego Prawa Publicznego UW. Minęło już 13 miesięcy „działań” rzecznika, a końca sprawy nie widać. Co dwa miesiące pytam rektora UW, czy jest już wniosek dyscyplinarny. Sytuacja jest podobna do tej ze starego dowcipu o płaszczu zostawionym w szatni: „Nie mamy pańskiego płaszcza i co nam pan zrobisz?”.
Formalnej retrakcji (unieważnieniu), która z datą 15 czerwca 2024 r. „poszła w świat” trzy tygodnie wcześniej, uległy dwa artykuły dr Darii Michalik, opublikowane w okresie kiedy pracowała w Instytucie Matematyki Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Pierwszy to Some remarks on the uniqueness of decomposition into Cartesian product, „Topology and its Applications”, Vol. 201, 15 March 2016, Pages 2-12. Drugi artykuł to The decomposition uniqueness for infinite Cartesian products, „Topology and its Applications”, Vol. 230, 1 October 2017, Pages 16-23.
Tekst obydwu retrakcji jest identyczny i w polskim tłumaczeniu (M. Wroński) brzmi: „Artykuł został unieważniony na żądanie redaktora naczelnego po otrzymaniu skargi o niepoprawnym cytowaniu. Redakcja poprosiła niezależnego recenzenta, który potwierdził, że stwierdzenia w tym artykule znacznie pokrywają się z doktoratem Z. Furdzika („O własnościach pewnych rozkładów przestrzeni topologicznych na iloczyny kartezjańskie”, 1968, nieopublikowany maszynopis w Instytucie Matematyczny Polskiej Akademii Nauk, Warszawa) bez poprawnego zacytowania”.
10 czerwca 2024 r. na znanym i czytanym przez dziesiątki tysięcy naukowców blogu „Retraction Watch” ukazała się notka dziennikarska Dwa artykuły unieważnione za splagiatowanie 50-letniego doktoratu autorstwa młodej, nowojorskiej reporterki, Averry Orall, która od niedawna współpracuje z szefami założycielami bloga: Adamem Marcusem i Ivanem Oranskym. Tego typu informacje ukazują się tam codziennie, oprócz niedziel. W sobotę dodatkowo jest przegląd artykułów o nierzetelnościach naukowych z całego świata.
Blog jest śledzony przez większość dziennikarzy naukowych na świecie i „wieści ze świata retrakcji” są powielane i wspomniane w dziesiątkach gazet i setkach lokalnych blogów naukowych. Dlatego umiędzynarodowienie polskich „osiągnięć” na polu patologii nauki, jest pewne.
Dr hab. n. med. Marek Wroński jest emerytowanym profesorem Uniwersytetu Kaliskiego. Zajmuje się patologią nauki od 26 lat.
