logo
FA 6/2022 okolice nauki

Aneta Zawadzka

Z wyciszonych głosów uczynić orkiestrę

Z wyciszonych głosów uczynić orkiestrę 1

Zamorskie wyprawy, których skutkiem było odkrywanie, a zaraz potem kolonizowanie nowych lądów, zapisały się na wielu kartach światowej historii. Wielkie ekspedycje przynosiły sławę i wieczną chwałę eksploratorom, a ich zwierzchnikom dawały wymierne korzyści. Pozostawiały jednak gorzki posmak porażki u tych, na których nakładano jarzmo poddaństwa. Podbijający, którzy już w momencie postawienia stopy na nieznanej ziemi uznawali się za jej prawowitych właścicieli, szybko pozbawiali głosu ludzi od lat żyjących na anektowanych terenach, których egzystencja, bez udziału ich woli, w jednym momencie stawała się zależna od konkwistadorów. Wydobyć głosy pomijanych grup społecznych zamieszkujących peryferia kolonialnego imperium portugalskiego, które stanowią obecnie obszary Brazylii, Angoli, Gwinei-Bissau, Wysp Zielonego Przylądka i Wysp Świętego Tomasza, postanowiła Agata Błoch. Jej książka Wolni i zniewoleni jest udaną próbą rekonstrukcji procesu walki o swoje prawa, jaki przechodzą ludzie, których status zmienia się diametralnie w wyniku zaistnienia niezależnych od nich okoliczności.

Autorka pokazuje, że następujące w wyniku inkorporacji włączenie do grupy Podporządkowanych Innych determinowało jednostki do podejmowania szeregu różnorakich działań, od pokojowych począwszy, na buntowniczych skończywszy. W opisywanych zbiorowościach – które, jak wynika z przeprowadzonych badań, nie były tworem homogenicznym, ale stanowiły zróżnicowaną strukturę, w skład której wchodziły zarówno mniejszości religijne uciekające przed prześladowaniem spotykającymi je w Portugalii, jak i mniejszości etniczne, ludy autochtoniczne Brazylii, a także nieszczęśni i wyrzuceni poza nawias oraz skazani na ostracyzm – istniały grupy, których głos był dobrze słyszalny wśród lizbońskiej administracji. To właśnie petycje wysyłane przez przedstawicieli tychże środowisk stanowią główny przedmiot zainteresowań autorki. Dokumenty owe, charakteryzujące się tym, iż zostały spisane z własnej i nieprzymuszonej woli jednostek, a ich zawartość merytoryczna koncentrowała się wokół wielu spraw z bardzo różnych obszarów, w tym obejmujących zagadnienia związane m.in. z wolnością osobistą, królewską protekcją, sporami o ziemię czy zniewoleniem wbrew prawu, dowodzą faktu, iż na terenach XVIII-wiecznego imperium portugalskiego funkcjonowały osoby, które mimo niekorzystnego położenia potrafiły w aktywny i świadomy sposób zabiegać o poprawę przyszłego losu.

Dokonana przez autorkę rekonstrukcja minionego świata z małych fragmentów osobistych historii, w tym przypadku pisemnych petycji, jest przykładem podejścia egodokumentalnego, którego istota polega na „poszukiwaniu podmiotowości i osobowości autora tekstu oraz wszelkich jego subiektywnych ocen”. Zastosowanie tej metody pomaga uchronić jednostki wykluczane przed niebezpieczeństwem zostania ofiarami przemocy epistemicznej, przejawiającej się przez „marginalizowanie w dyskursie zachodnich intelektualistów punktu widzenia peryferyjnych społeczeństw, które były postrzegane jako gorsze w stosunku do europejskiej cywilizacji”.

Wydobywając na światło dzienne zachowane w wielu archiwach świadectwa ludzi uwikłanych w narzuconą im kolonialną rzeczywistość, Agata Błoch przywraca pamięć o pojedynczych jednostkach walczących o należne im prawa. Rozpisana na indywidualne głosy dysertacja pozwala zbliżyć się do grona tych, którzy mimo zmuszania do uległości znaleźli w sobie dość siły, by stawić czoło spotykającej ich niesprawiedliwości. Ich głosy stają się od teraz dobrze słyszalne dzięki autorce, która podjęła się ambitnego zadania przypomnienia przeszłości.

Aneta Zawadzka

Agata BŁOCH, Wolni i zniewoleni. Głosy grup podporządkowanych w historii imperium portugalskiego, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2022, seria: Monografie FNP.

Wróć