logo
FA 6/2021 życie naukowe

Alicja Kulecka

Patriotyzm, poświęcenie, jedność

Społeczeństwo 1863 roku w dokumentach powstania

Patriotyzm, poświęcenie, jedność 1

Rys. Sławomir Makal

Powstania polskie, których celem głównym było odzyskanie państwowości, doczekały się licznych refleksji przybierających różne formy narracji. Stawały się wątkami opowieści literackich, dyskusji historycznych, filozoficznych, politycznych. Każdy ruch społeczny i wysiłek zbrojny, którego celem było odzyskanie niepodległości, stanowił świadectwo pragnienia restytucji suwerennego państwa jako najlepszej gwarancji ochrony i rozwoju tożsamości narodowej postrzeganej jako efekt wspólnoty emocjonalnej, intelektualnej i historycznej, której głównym podmiotem była Rzeczypospolita w jej granicach sprzed pierwszego rozbioru.

Rozważania o powstaniu 1863 roku, jego genezie, przyczynach, przebiegu, konsekwencjach, rozpoczęły się wraz z zakończeniem tego ruchu. Pierwszymi ich inspiratorami byli uczestnicy. Za czołową wśród nich postać uznać należy Agatona Gillera, członka elit tajnych stowarzyszeń, Tymczasowego Rządu Narodowego i Rządu Narodowego, nieformalnego prezesa jednego ze składów tego gremium. Istotnym motywem prowadzącym do dyskusji o dziejach powstania w gronie uczestników była najczęściej chęć wyjaśnienia, poznania przyczyn klęski, kolejnego niepowodzenia podjętej walki o niepodległość. Te wątki były podejmowane przez literatów, historyków, innych twórców refleksji humanistycznych. Ze względu na dorobek historiografii badania nad dziejami powstania wymagają poszukiwania obszarów słabiej dotychczas poznanych, niepoddanych refleksji wcześniejszych pokoleń historyków. Stefan Kieniewicz, jeden z badaczy zajmujących się dziejami ruchu powstańczego, znawca i edytor źródeł do tego wydarzenia, traktował uprawianą tematykę jako zbiór problemów uniwersalnych, które mogły inspirować nowe interpretacje kolejnych pokoleń historyków. Powstanie stanowiło określony akt polityczny. Inspirowały je idee dobrze widoczne w komunikacie kierowanym do społeczeństwa, zawarte w manifeście i pierwszych dekretach wydanych przez Komitet Centralny Narodowy jako Rząd Tymczasowy. Były nimi: równość społeczna, postrzegana jako równość wobec prawa, poszanowanie godności i wolności osobistej każdego człowieka, zapewnienie godnych warunków życia każdej grupie społecznej poprzez nadanie własności ziemi uprawiającym ją chłopom i niepodległość.

Analiza dotychczasowego bogatego dorobku historiograficznego w zakresie powstania 1863 roku przyczyniła się do sformułowania tezy zakładającej, że ideologia społeczna stanowiła rzadziej występujący temat refleksji historyków w stosunku do rozważań o genezie, przyczynach, przebiegu i konsekwencjach. Za istotny jej element uznana została wizja obowiązków i praw społeczeństwa oraz poszczególnych grup, ich pozycji i roli w tej strukturze, w najważniejszych dokumentach powstania. Za takie uznano akty prawne wydawane przez Komitet Centralny Narodowy jako władzę zwierzchnią Organizacji Narodowej, Tymczasowy Rząd Narodowy, Rząd Narodowy. Instytucje te dążyły do kształtowania postaw społecznych poprzez tworzenie dokumentów stanowiących efekt idei państwa prawa. W wyniku analiz zawartości przyjęto założenie, że pożądany system wartości służących odzyskaniu państwowości oparty miał być na ideach patriotyzmu, poświęcenia, jedności. Elity spiskowe i powstańcze dążyły do przekazywania komunikatów do społeczeństwa poprzez wydawanie druków ulotnych. Stanowiły one istotne narzędzie walki o społeczeństwo równych, zintegrowanych wokół idei wolności. Zawierały programy, różne teksty prawne. Ważną rolę w komunikacji miała pełnić prasa zawierająca komentarze do bieżących wydarzeń politycznych. Ten system komunikacji służyć miał kształtowaniu poglądów i postaw. Elity tajnych stowarzyszeń i władz powstania posiadały ograniczone możliwości wykonawcze. Wynikało to z faktu, że terytorium ziem polskich tworzących przed 1772 rokiem Rzeczpospolitą administrowały państwa zaborcze. One były formalnym gospodarzem terenu. Tworzona w wyniku programów i prawa stowarzyszeń spiskowych struktura administracyjna miała charakter władzy alternatywnej, mogącej funkcjonować jedynie dzięki indywidualnym wyborom ideowym. Programy Komitetu Centralnego Narodowego, Tymczasowego Rządu Narodowego i Rządu Narodowego zawierały założenie o odzyskaniu niepodległości samodzielnie, poprzez wysiłek całego społeczeństwa. Przyjmowano tezę, że to jego samoorganizacja jest najskuteczniejszą metodą służącą restytucji państwowości. Odrodzona suwerenność stanowić miała dzieło zbiorowe, wysiłek wszystkich grup społecznych.

Wizja społeczeństwa w dokumentach powstania

Przedmiotem mojej refleksji stały się następujące elementy ideologii społecznej powstania: problem reprezentacyjności społecznej Komitetu Centralnego Narodowego i władz powstania, wizja przyszłego państwa, administrowanie ruchem powstańczym, podatki oraz inne świadczenia finansowe i materialne, powinności wojskowe, społeczne wsparcie powstania, ograniczenia, zakazy, kary jako czynniki kształtujące postawy społeczne, pluralizm, sprawy różnorodności postaw i poglądów oraz wolności wypowiedzi prasowych, rola poszczególnych grup w społeczeństwie.

Problemy reprezentacyjności

Jedną z istotnych kwestii wiążących się z relacjami pomiędzy elitami spiskowymi i władzami powstania a społeczeństwem była kwestia reprezentacyjności stowarzyszeń spiskowych. To zagadnienie łączy się z pytaniem, w jakim stopniu tego typu organizacje spełniały oczekiwania społeczeństwa, bardzo zróżnicowanego w aspekcie majątkowym i intelektualnym. W monarchii absolutnej, jaką była Rosja lat sześćdziesiątych XIW wieku i połączone z nią Królestwo, trudno byłoby odnaleźć mechanizmy służące weryfikacji programów i działań poszczególnych grup ideowych. Przyznawały one sobie status reprezentanta całego społeczeństwa, całego narodu. Miało to służyć legitymizacji ich władzy. Za najważniejsze funkcje wynikające z jej sprawowania uważano tworzenie programów zawierających strategię i taktykę walki o niepodległość. Zawierały założenie, że jest ona pragnieniem całego społeczeństwa. Realizacja programów i przyjmowanych w nich założeń stanowić miała płaszczyznę podporządkowania społeczeństwa gremiom wyłanianym przez tajne stowarzyszenia i władze spiskowe. Komitet Centralny Narodowy przedstawił szereg argumentów wspierających tezę o pełnieniu przezeń roli reprezentanta całego społeczeństwa. Były to: a) reprezentowanie interesów wielu grup społecznych – inteligencji, mieszczaństwa, duchowieństwa niższego i średniego, chłopów, części ziemiaństwa, poprzez udział osób wywodzących się z nich w pracach spiskowych; b) inicjowanie prac narodowych, czyli działań w różnej formie o szerokim zakresie społecznym, kierowanych do wszystkich członków społeczeństwa, służących odzyskaniu suwerenności; c) kierowanie nimi. Program stowarzyszeń spiskowych i władz powstania był skierowany do całego społeczeństwa, ale praktycznie docierał i był aprobowany przez tych jego członków, którzy odczuwali przynależność do wspólnoty narodowej, posiadali świadomość więzi emocjonalnych i historycznych z nią, zamieszkiwali jednak w różnych państwach zaborczych i innych państwach Europy. Jednym z istotnych kryteriów wyróżniających wspomnianą zbiorowość stała się chęć podporządkowania się władzy instytucji rządu powstańczego, akceptacja jego programu, niechęć do prowadzenia negocjacji z innymi środowiskami politycznymi, szczególnie tymi współdziałającymi z administracją państw zaborczych.

Działalność organizacji spiskowych i władz powstania opierać się miała na wybranych reprezentantach społeczeństwa. Za najdoskonalszych uznano członków organizacji spiskowej i powstańczej. Ich zasadniczym wyróżnikiem miał być patriotyzm oznaczający chęć walki zbrojnej o niepodległość. Dokumenty kolejnych rządów powstańczych adresowane były do całego narodu. Demonstrowano w nich świadomość jego zróżnicowania i istnienia wewnątrz tej wspólnoty różnic wiary, pochodzenia, stanu. Rząd zdawał sobie sprawę z odmienności wyznaniowych, majątkowych i narodowościowych zbiorowości odczuwającej więzi emocjonalne i historyczne z utraconą Rzeczpospolitą. Program jego działania zakładał stworzenie społeczeństwa zintegrowanego wokół walki o niepodległość. Podstawą tworzenia tych nowych więzi stać się miała równość, która prowadzić miała do poszanowania godności, wolności osobistej, stworzenia społeczeństwa połączonego wzajemnym zrozumieniem potrzeb i interesów różnych grup. Tak zintegrowane społeczeństwo stanowiło gwarancję realizacji zasadniczego celu, jakim była niepodległość.

Programy Komitetu Centralnego Narodowego jako władzy naczelnej Organizacji Narodowej, Tymczasowego Rządu Narodowego i Rządu Narodowego zawierały założenie udziału w walce o suwerenność całego społeczeństwa. Każdy miał obowiązek osobistego uczestnictwa w niej lub wsparcia w oczekiwanych przez władze powstania formach. Zróżnicowanie ideowe elit kierujących władzami spiskowymi prowadziło do powstawania różnych ośrodków władzy. W pierwszym okresie powstania pojawiła się idea dyktatury jako sprawnej władzy łączącej uprawnienia wojskowe i cywilne służące realizacji celów militarnych powstania. Za minimalny cel uznano opanowanie terytorium umożliwiającego ujawnienie się rządu powstańczego i kierowanie walką z niego. Ani dyktatura Ludwika Mierosławskiego, inspirowana i ustanowiona przez czerwonych, ani Mariana Langiewicza, której patronowali biali, nie spełniły pokładanych w nich nadziei. Władza najwyższa przez większą część okresu walki o wolność była sprawowana przez instytucję kolegialną ze słabo wyodrębnioną funkcją prezesa, pierwszego ministra, formalnie niezapisaną w żadnym dokumencie. W czasie działań kolejnych gabinetów Rządu Narodowego wykształcała się umiejętność współdziałania różnych orientacji politycznych, prezentujących różne wizje przyszłego państwa i społeczeństwa. Ta integracja nie była jednak doskonała. Rywalizacja pomiędzy białymi i czerwonymi prowadziła także do powstawania rządów o jednolitym składzie ideowym, za jakie uznać należy dwa rządy, którym przewodził Franciszek Dobrowolski: czerwcowy, określany także mianem rządu czerwonych prawników, i wrześniowy. Niechęć czerwonych wobec rządu Karola Majewskiego, choć formalnie ich reprezentanci byli w jego składzie, przyczyniła się do organizowania i stosowania przez nich terroru indywidualnego skierowanego przeciwko przedstawicielom administracji Królestwa Polskiego, Imperium Rosyjskiego i osób znanych z przekonań legalistycznych. Takie działanie stanowić miało świadectwo tożsamości i siły orientacji czerwonej.

W analizowanych dokumentach Rządu Narodowego widoczne było przekonanie o pełnieniu misji z woli całego narodu i działaniu dla zaspokojenia jego potrzeb, w tym istotnej potrzeby posiadania własnego suwerennego państwa, traktowanej jako prawo naturalne. Rząd postrzegał społeczeństwo nie jako zbiór jednostek indywidulanych, federację osobowości, lecz jako organizm połączony siecią wzajemnych powiązań i zależności. Taka wizja bliższa była ideologii konserwatywnej. Wskazać jednak należy, że demokratyzm z podstawowym założeniem równości, szacunku dla godności i wolności, również nie sprzyjał postrzeganiu społeczeństwa jako zbiorowiska indywidualności.

Wizja odrodzonego państwa

Posiadanie własnej państwowości stanowiło w wieku XIX jedno z kryteriów oceny wartości politycznej wspólnoty narodowej, jej skuteczności w obronie własnej tożsamości, prawa do silnego statusu na forum międzynarodowym, wpływu na kształtowanie wizji świata, udziału w rozwoju nowych technologii i korzystania z ich dobrodziejstw. Istnienie narodu bez państwa nie wydawało się perspektywą trwałą. Nie było postrzegane jako doskonała forma bytu politycznego. Wizja przyszłego państwa stanowiła istotny element programu politycznego. Treści z nią związane kierowane były do różnych grup społecznych. Znalazły się w wielu dokumentach.

Jedna z pierwszych wizji odrodzonego państwa została zarysowana w okólniku kierowanym do społeczności chłopskiej wydanym z okazji święta Matki Boskiej Zielnej 15 sierpnia 1862 r. przez Organizację Narodową. Odrodzone państwo miało być oparte na zasadzie równości wobec prawa. Zniesione miały być wszystkie świadczenia w naturze, w tym pańszczyzna. Wymierzanie kary miało być możliwe jedynie na podstawie wyroku sądowego. Zapowiadano niskie podatki. Ich zmniejszenie wynikać miało z likwidacji systemu szpiegowania społeczeństwa oraz zmniejszenia stanu armii. W odrodzonym państwie działać miał sprawnie system edukacyjny złożony ze szkół parafialnych, gminnych, powiatowych, wojewódzkich. Dzięki niemu dzieci chłopskie miały uzyskiwać posady urzędnicze i stanowiska w armii. Rząd miał kształcić dzieci tych, których nie stać było na wydatki na edukację.

Wizja przyszłego państwa zawarta została także w dokumencie regulującym kwestie uwłaszczenia na Rusi, tzw. Złotej hramocie. Występowała w nim, podobnie jak we wcześniejszych aktach prawnych, wizja państwa obywateli równych wobec prawa, obdarzonych wolnością osobistą, z prawem do swobodnego przemieszczania się. Znalazły się w nim także zapowiedzi istnienia instytucji reprezentacyjnych, wyborów do nich, tolerancja wobec odmienności wyznaniowych, etnicznych i językowych. Językiem używanym w szkołach miał być ten, który dominował na określonym terytorium. Widoczna tu była wizja państwa z systemem parlamentarnym, wielonarodowego i wielowyznaniowego. Taka idea bliska była kształtowi terytorialnemu Rzeczypospolitej sprzed 1772 roku. Idea różnych form autonomii miała służyć budowie państwa odrodzonego, uwzględniającego zmiany, które następowały na tym terytorium, a przede wszystkim początki kształtowania odmienności opartych na języku i wyznaniu, tak jak w przypadku Rusinów postrzeganych jako zbiorowość obdarzona silnym poczuciem wspólnoty opartej na wspomnianych czynnikach.

Rządy powstania miały świadomość istnienia wielu grup o silnej tożsamości i odrębności opartej na języku, wyznaniu, kulturze. Metodą ich integracji z odrodzoną państwowością polską miała być tolerancja. Generalia ustroju odrodzonego państwa nie były precyzyjnie określone. Państwo tajne walczące o wolność miało kształt republiki. Na jej czele stał Rząd Narodowy. Posiadał silną władzę ustawodawczą i wykonawczą. Brak było trójpodziału władzy. Nie istniały instytucje kontrolne. Dopuszczano także odrodzenie państwowości w formie monarchii parlamentarnej.

Administracja cywilna powstania służyć miała prowadzonej walce zbrojnej. Jednym z zasadniczych celów jej działania było zapewnienie zaopatrzenia i odpowiednich miejsc ochrony dla poszczególnych oddziałów.

Obowiązki społeczeństwa

Przejawem dobrze funkcjonującego, skutecznego państwa miał być sprawny system podatkowy. Takie przekonanie wynikało z różnych doświadczeń historycznych. Odnosić się mogło także do dziejów Rzeczypospolitej. Systemy podatkowe państw z nią sąsiadujących, późniejszych zaborców, były bardziej efektywne, co przyczyniło się do wyższego poziomu wyposażenia i organizacji sił zbrojnych. Podstawę walki o niepodległość prowadzonej siłami wewnętrznymi, a takie było założenie programowe Organizacji Narodowej, stanowić musiały odpowiednie środki finansowe. Do społeczeństwa kierowane były liczne rozporządzenia nakładające podatek narodowy, a także zachęcające do udzielania pożyczek narodowych. Oprócz świadczeń pieniężnych oczekiwano także dostarczenia określonych produktów na potrzeby armii. Pobór podatków, udzielanie pożyczek, dostarczenie lub rekwizycja produktów musiały być udokumentowane. W odrodzonym państwie miano otrzymywać rekompensaty.

W gronie elit powstania widoczny był brak zaufania wobec pluralizmu i stowarzyszeń. Traktowano je jako czynniki uniemożliwiające skuteczną walkę zbrojną. Niechęć wobec demonstracji odmiennych postaw wykazywał zarówno rząd Agatona Gillera, jak i Franciszka Dobrowolskiego (rząd czerwcowy) oraz Romualda Traugutta. Zakaz działalności stowarzyszeń wymierzony był przeciwko grom politycznym Ludwika Mierosławskiego. Kolejne rządy podtrzymywały takie stanowisko. Ustanowienie trybunałów rewolucyjnych służyć miało kontroli poglądów i wymierzaniu kar za nie. Te środki dyscyplinujące wymuszać miały jednolitość postaw w czasie walki o niepodległość. Dopiero z perspektywy klęski powstania postrzegano je jako przesadzone, nieprzynoszące odpowiednich rezultatów, zniechęcające społeczeństwo (opinie tzw. rządu Brzezińskiego i Zbigniewa Chądzyńskiego). Kara wydawała się atrakcyjnym narzędziem kształtowania postaw. Takie przekonanie wynikało z powszechności jej stosowania w różnych systemach ustrojowych współczesnych powstaniu, w tym przede wszystkim w systemie Cesarstwa Rosyjskiego. Wymierzanie kary jednostkom, które uznano za szkodliwe z punktu widzenia określonych ideologii, stanowiło jedną z metod politycznych stosowanych głównie przez stowarzyszenia oparte na systemie wartości, w którym znajdowała się akceptacja takich działań. Takie postawy widoczne były m.in. we włoskim ruchu odrodzeniowym. Prowadzona przez elity spiskowe wojna wymagała odrzucenia idei wolności stowarzyszania się, parlamentaryzmu, wolności słowa. Dopiero zwycięska walka i odzyskanie państwowości miały zapewnić powrót tych wartości politycznych.

Problemy integracji

Elity spiskowe i rządy powstańcze dążyły do integracji społeczeństwa. Wiele uwagi poświęcały istniejącym napięciom pomiędzy ziemiaństwem a chłopami. W początkowym etapie powstania rolę instytucji, która miała łagodzić konflikty pomiędzy tymi grupami, pełnić miał Kościół. Władze powstania, usiłując uwiarygodnić swoje programy wobec chłopów, dążyły do realizacji dekretu uwłaszczeniowego 22 stycznia 1863 roku. Pragnęły nadać mu uroczystą oprawę państwową. Sprawy własnościowe rozstrzygane miały być na drodze kompromisu. Straty wynikające z uwłaszczenia chłopów miał pokryć skarb odrodzonego państwa. Taka postawa miała uczynić ziemiaństwo przychylnym wobec tego wydarzenia. Taka formuła rozwiązania kwestii uwłaszczenia opierała się na programie wypracowanym przez ziemiaństwo zachowawcze, związane z Towarzystwem Rolniczym. Idee demokratyczne zawarte w programie czerwonych nie stawały się czynnikiem zamykającym drogę stosowaniu rozwiązań proponowanych przez inne kręgi ideowe. Na przełomie 1863 i 1864 roku dopuszczano karę śmierci wobec osób nieprzestrzegających zapisów dekretu uwłaszczeniowego.

Liczne wymagania wobec społeczeństwa sprawiły, że można uznać, iż w okresie powstania 1863 roku skonstruowana i rozbudowana została ideologia obowiązku. Nie odmawiano mu jednak prawa do informacji. Realizowane było poprzez publikację wydawanych aktów prawnych. Druk ulotny stanowił jedną z istotnych metod walki, jeden z rodzajów broni powstania. Jego zadaniem miało być przekonywanie wahających się, nieufnych wobec programu przemian społecznych i politycznych.

Różne przestrzenie powstania

Powstanie było ważnym doświadczeniem społecznym. Miało wielowymiarowy charakter. Można w nim wyróżnić: a) szeroki ruch społeczny przejawiający się w dyskusjach o wolności, równości, roli państwa w życiu narodu, przybierający formę wsparcia dla przedsięwzięć służących odzyskaniu niepodległości, w tym tworzenia tajnych stowarzyszeń, instytucji państwa tajnego; b) ruch militarny polegający na formowaniu oddziałów powstańczych, prowadzeniu walk zbrojnych z armią rosyjską; c) terror bezpośredni wymierzony przeciwko urzędnikom administracji Królestwa Polskiego i Cesarstwa Rosyjskiego oraz osobom znanym z legalizmu i niechętnej postawy wobec niepodległości, stanowiący wyraz przekonania o konieczności kary jako skutecznej metodzie przekonania społeczeństwa do określonych idei, wymagający istnienia grupy osób zdolnej poświęcić się wykonaniu tych założeń, liczących się z koniecznością oddania życia; d) działania dyplomatyczne prowadzone przez agendy rządu powstańczego. Wydarzenia te pozostawiły trwały ślad w myśli społecznej. Inspirowały zarówno postawy aprobaty, jak i niechęci i potępienia wobec ruchów spiskowych. Każdy nurt ideowy był zmuszony zajmować stanowisko wobec tych wydarzeń. Występujące w ideologii powstania hasła równości, poszanowania godności, wolności i konieczności tworzenia równych szans poprzez edukację i odpowiedni status dla każdego człowieka prowadziły do powstania programów upodmiotowienia społeczeństwa, zjawiska stanowiącego normę współczesności. Rekonstrukcja katalogu oczekiwań elit władz spiskowych i powstańczych pozwala wesprzeć tezę o braku realizmu w formułowaniu oczekiwań wobec społeczeństwa, nadmiernej roli przywiązania do określonego systemu wartości, a zwłaszcza spojrzeniu nań jako na rzeczywisty czynnik służący osiągnięciu tak trudnego celu politycznego, jakim była rekonstrukcja państwowości. Ta sfera refleksji nie uwzględniała złożoności realiów politycznych i społecznych, licznych czynników i uwarunkowań decydujących o postawach i wyborach indywidualnych i zbiorowych.

Powyższy artykuł prezentuje monografię autorki Patriotyzm, poświęcenie, jedność. Społeczeństwo 1863 roku w dokumentach powstania, wydaną w roku 2021 przez Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.

Prof. dr hab. Alicja Kulecka, Zakład Archiwistyki, Dydaktyki i Historii Historiografii Uniwersytetu Warszawskiego

Wróć