Lubow Żwanko, Dmytro Kibkało
Portret Jana Krynickiego. Źródło: Album z okazji 100-lecia (1805–1905) Uniwersytetu Charkowskiego, wydany pod red. prof. D.I. Bagaleja przez fotografa A.M. Iwanickiego, Charków 1905.
Jan Krynicki urodził się 2 sierpnia 1797 r. w miasteczku Zwenyhorodka w guberni kijowskiej (obecnie obwód czerkaski, Ukraina). Jego ojciec Jędrzej (Andrzej) Krynicki był właścicielem ziemskim. W domu rodzinnym Jan pobierał najpierw naukę początkową. „Jak większa część dzieci szlacheckich, a nawet nieszlacheckich tego kraju, odebrał pierwotne wychowanie w szkole Humańskiej Xięży Bazyljanów”. Tak wspominał o nim profesor Uniwersytetu Charkowskiego Antoni Stanisławski w artykule Życiorysy. Wspomnienia o profesorach Polakach w Uniwersytecie Charkowskim. Śp. Jan Krynicki, umieszczonym na łamach warszawskiej „Gazety Codziennej” (1860, nr 175, nr 176). Jest to unikatowe źródło, przez którego pryzmat poznajemy wybitnego uczonego oraz człowieka, którym był Jan Krynicki.
Gmachy Uniwersytetu Charkowskiego. Źródło: Album z okazji 100-lecia (1805–1905) Uniwersytetu Charkowskiego, wydany pod red. prof. D.I. Bagaleja przez fotografa A.M. Iwanickiego, Charków 1905.
W 1819 r. Jan Krynicki rozpoczął studia na oddziale fizyczno-matematycznym Uniwersytetu Wileńskiego. „Celujący zdolnościami i zamiłowaniem do nauk, zwrócił on na siebie uwagę profesorów” (Antoni Stanisławski). Został uczniem wybitnego zoologa, profesora Ludwika Henryka Bojanusa (1776–1827) oraz profesora historii naturalnej Stanisława Bonifacego Jundziłła (1761–1847).
Już w okresie studiów rozpoczął pracę naukową i w 1821 r., z polecenia Stanisława Jundziłła, został uczestnikiem podróży naukowej po zachodniej części Litwy w celu poznania flory i fauny tych terenów. Kierownikiem ekspedycji został botanik i mykolog profesor Józef Jundziłł (1794–1877). W okresie od 9 maja do 13 września 1821 r. uczestnicy wyprawy przeszli odcinek od Wilna do Pałągi, podczas której zebrali 700 gatunków roślin. Te zbiory zostały przekazane do gabinetów przyrodniczych Uniwersytetu Wileńskiego, a Jan Krynicki po tej wędrówce wyróżniony został nagrodą. Zbiór tych materiałów i dalsze działania nad opisem herbarium stały się podstawą obronionego w 1823 r. doktoratu Krynickiego.
Po uzyskaniu stopnia kandydata filozofii powierzono mu wykłady z gospodarstwa wiejskiego przy profesorze Michale Oczapowskim (1788–1854). Był to polski agronom, pionier doświadczalnictwa rolniczego, teoretyka rolnictwa. Krynicki, w okresie gdy prowadził wykłady z rolnictwa na Uniwersytecie Wileńskim, z pozwolenia cenzury rosyjskiej opublikował w 1824 r. Opisanie Instytutu Wiejskiego Gospodarstwa w Hohenheim, urządzonego na zasadach nowego udoskonalenia (1824). Zadanie Instytutu Krynicki określił w następujący sposób: „Wreszcie, urządzenie to, o instytucie, posłużyć może, iż synowie znakomitszych dziedziców lub zamożnych obywateli, poświęcający się Gospodarstwu Wiejskiemu, mogą w nim nabywać teoretycznych i praktycznych do tego wiadomości; korzyści więc, jakie dziś z jednego tego zakładu i z jednego miejsca wypływają, z czasem po ich pomnożeniu w różnych zakątkach państwa, i z mniejszych posiadłości czerpanymi być mogą” (pisownia zachowana). W rękopisie pozostało inne dzieło Krynickiego Kurs gospodarstwa wiejskiego. „Ale zaledwie niepewną jeszcze stopą stanął Krynicki na katedrze, kiedy wypadki, w inną poniosły go stronę. Krynicki wyjechał do Petersburga, skąd w roku 1825, przez ministra oświecenia, wyznaczony został do Charkowskiego Uniwersytetu, dla wykładania w nim mineralogii…” (Antoni Stanisławski).
Jan Krynicki, Opisanie Instytutu Gospodarstwa Wieyskiego w Hohenheim […].
W 1825 r. Jan Krynicki przy poparciu rektora Uniwersytetu Charkowskiego Andrzeja Dudrowicza otrzymał stanowisko wykładowcy mineralogii. Od tego czasu i do końca swoich dni połączył życie z dalekim i nieznanym miastem na terenach Ukrainy Wschodniej, w którym wszechnica została założona m.in. dzięki staraniom jego rodaka Seweryna Potockiego. Właśnie tutaj, w Charkowie, zrealizował się jako uznany uczony oraz utalentowany kierownik jednostek uniwersyteckich. Dodajmy, że „Jan Krynicki pracując na Uniwersytecie Charkowskim, zawsze pamiętał o swoich przyjaciołach z czasów wileńskich. Utrzymywał również kontakty z niewielką grupą Polaków mieszkających wówczas w Charkowie. Nigdy nie zerwał związków z polskością” (Artur Kijas).
W Charkowie wraz z żoną mieszkali w domu z małym ogrodem. Byli małżeństwem bezdzietnym. „Dla uczącej młodzieży Krynicki był nie tylko przystępnym i udzielającym się, owszem był jej prawdziwym opiekunem i własnych nie mając dzieci, kochał uczniów swoich rodzicielskim sercem” (Antoni Stanisławski). W jednym z pokojów ich domu mieszkał student Wydziału Medycznego uniwersytetu Iwan Kaliniczenko (1805–1876), znany później ukraiński naturalista, profesor tej uczelni oraz jeden z najlepszych w mieście lekarzy praktyków. Pozostawił on swoje krótkie wspomnienia o Janie Krynickim, opublikowane w języku polskim w warszawskiej gazecie „Tygodnik Petersburski” 12 (24) maja 1839 roku.
Na Uniwersytecie Charkowskim przeszedł Krynicki drogę zawodową od adiunkta (1826), przez profesora nadzwyczajnego (1829), do kierownika katedry zoologii (1834) i profesora zwyczajnego (1835). Po przybyciu do miasta zajmował się początkowo geologią, czego rezultatem są opisy progów wodnych na Dnieprze wraz z próbą analizy ich pochodzenia i składu. Dużo energii włożył w uporządkowanie katalogu gabinetu mineralogicznego, wzbogacił go wieloma nowymi okazami. „Zaraz po przybyciu jego do Charkowa przyjąwszy w zawiadywanie swoje tak zwane muzeum mineralogiczne, znalazł je Krynicki w opłakanym nieładzie. Pracując rok cały z nadzwyczajną pilnością, Krynicki opisał z górą 7000 przedmiotów, wchodzących w skład tego muzeum i rozłożył je według systematu Wernera… Za tę pracę Krynicki odebrał Monarsze zadowolenie i 700 rs. [rubli srebrem – aut.] nagrody” (Antoni Stanisławski).
Jan Krynicki znacząco przyczynił się do założenia i rozwoju na uniwersytecie gabinetu zoologii, którym kierował w okresie 1826–1838. Po dwóch latach jego działalności zbiory gabinetu liczyły 1965 eksponatów. Dla jego wzbogacenia prowadził intensywne poszukiwania w okolicach Charkowa, w guberni charkowskiej oraz na terenach ówczesnej Ukrainy. W tym celu nawiązał też kontakty z wieloma zoologami w Europie i wymieniał z nimi ciekawsze okazy. W 1838 r. dzięki wieloletniej ciężkiej pracy liczba eksponatów wyniosła 9107, a wśród nich było m.in. 160 okazów ssaków, 506 okazów ptaków, 3698 owadów, 2125 motyli, 1991 mięczaków.
W 1831 r. za swoją pracę na rzecz rozwoju Uniwersytetu Charkowskiego został podniesiony do rangi radcy dworu – stanowiska VII stopnia w Tabeli o rangach, systemie służby państwowej, cywilnej i wojskowej Imperium Rosyjskiego. W 1834 r. został obdarowany przez cesarza kosztownym brylantowym pierścieniem za gorliwość prac i postępy w naukach.
Plan stajni dla bydła rogatego ułożony przez Jana Krynickiego w Opisaniu Instytutu Gospodarstwa Wieyskiego w Hohenheim […].
Prace entomologiczne Spis celniejszych owadów zebranych w okolicach Charkowa i Odessy (1828) i Enumeratio coleopterorum Rossiae meridionalis et praecipue in universit. Caesar. Charkov., circulo obvenientium. Mosquae (1833) zawierają opisy wielu nowych gatunków. W ostatni lata życia Krynicki zajmował się również pajęczakami, czego rezultatem jest opracowanie Arachnographia Rossica (1837). „Ze szczególnym zainteresowaniem badał też pajęczaki i posiadał znaczącą ich kolekcję w szklanych słojach”, wspominała Tetiana Passek, żona znanego charkowskiego etnografa i historyka Wadyma Passeka (1808–1842).
Wyniki badań nad mięczakami przedstawił w dziele Conchylia tam terrestria, quam fluviatilia et e maribus adjacentibus Imperii Rossici (1837). Ogłosił też przyczynki do fauny ssaków i ptaków, a także zebrał kolekcję tych zwierząt dla organizowanego przez siebie gabinetu zoologicznego. „W nieprzerwanych swoich zatrudnieniach przedmiotami naturalnej historii, Krynicki naprzód uwagę swoją obrócił na szczegółowe poznanie zwierząt ssących, znajdujących się w charkowskiej i sąsiednich guberniach, a opisawszy je i zebrawszy dla gabinetu egzemplarze wypchanych skór, zajął się zbieraniem i poznawaniem ptaków statecznie żyjących na Ukrainie, lub na krótko zalatujących tam w pewnych okolicznościach; poczem zebrał, oznaczył i opisał wszystkie płazy (reptilia), między którymi udało się mu odkryć kilka nieznajomych rodzajów. Z niezwyczajną gorliwością oddawał się badaniom około pacierzowych zwierząt czwartej klasy, czyli ryb, a i w tej klasie, acz nielicznej w naszych stronach, odkrył kilka cale nowych gatunków jeszcze od nikogo niezauważanych. Tak obeznawszy się blisko ze czterema pierwszymi klasami Ukraińskich żywiołów z niezmierną ciekawością przystąpił do uważania świata bezpacierzowych zwierząt, którymi w południowym pasie Rosji jeszcze się nikt dotąd nie zajmował. Z początkiem każdej wiosny, przez całe lato i jesień, po skończeniu lekcji Krynicki miał zwyczaj z fuzją w ręku wychodzić za miasto i przepędzać cały czas w okolicach Charkowa tak, że w odległości 20 wiorst dokoła nie było miejsca, którego by nie zwiedził kilka razy” (Iwan Kaliniczenko).
Sójka, Garrulus glandarius krynicki.
Źródło: Avibase – The World Bird Database avibase.bsc-eoc.org
Jan Krynicki miał wieloletnie kontakty z przedstawicielami nauki światowej, co niewątpliwie potwierdzało wysoką skalę jego badań naukowych. Wymieniał listy z Georgesem Cuvierem (1769–1832), francuskim zoologiem, ojcem anatomii porównawczej i innymi wybitnymi przyrodnikami. „Znakomici naturaliści […] utrzymywali z uczonym Krynickim stale stosunki listowe, a liczne towarzystwa uczonych naturalistów przyjęły go do swego grona” (Antoni Stanisławski). Był członkiem rzeczywistym Cesarskiego Moskiewskiego Towarzystwa Naturalistów (1828) i Towarzystwa Mineralogicznego w Jenie (1830), członkiem korespondentem Towarzystwa Badaczów Natury w Heidelbergu (1831), członkiem Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Dreźnie (1835) i Towarzystwa im. Cuviera.
Cały jego dorobek obejmuje około 30 prac, z których wiele z ostatnich lat życia pozostało w rękopisach. Między tymi ostatnimi były podręczniki zoologii i geologii dla studentów oraz ornitologia Rosji. Prace Jana Krynickiego, które pozostały w rękopisach, to: Kurs gospodarstwa wiejskiego (w jęz. polskim); Osnowa Zoologii, do wykładu słuchaczom uniwersyteckim, w której zawiera się zupełny kurs nauki o pacierzowych i bezpacierzowych zwierzętach, ze wszelkimi nowymi odkryciami (w jęz. rosyjskim); Notaty do oryktognozji opisowéj (w jęz. rosyjskim); Geognozja i geologja w zarysach (w jęz. polskim); Badania skamieniałości Ukrainy (w jęz. polskim); Uwagi nad śliżniakami wybrzeży morza Czarnego (w jęz. rosyjskim); Dodatki do opisania śliżniaków ruskich (w jęz. rosyjskim); Charaktery i wartość drogich kamieni (w jęz. polskim); Uwagi o rzekach Wileńskiéj guberni (w jęz. polskim); Uwagi o mchach Wileńskiej gubernii (w jęz. polskim); Ornitologia ruska, czyli opisanie ptaków ruskich (w jęz. rosyjskim).
Żeby dowiedzieć się, jakim człowiekiem był Jan Krynicki, oddajmy głos Antoniemu Stanisławskiemu oraz jego uczniowi Iwanowi Kaleniczence. W opracowaniu Stanisławskiego jest zachowany nawet opis jego wyglądu: „Znakomity na polu naukowym, uczony profesor, piękne też posiadał zalety jako człowiek. Wybitnymi cechami charakteru jego były: niezachwiana uczciwość, dobroczynność, zamiłowanie prawdy i piękna, a nienawiść ku wszystkiemu, co tchnęło fałszem lub obłudą. Kiedy się znajdował w towarzystwie, tak zwanego wielkiego świata, bywał zazwyczaj mniej mowny, więcej milczący i nieco zamyślony, ale w przyjacielskim kole ludzi, którzy go cenić umieli, chętnie odmykał usta i skarby ducha swojego; rozmowa jego wówczas, w treści uczona i głębokomyślna, stroiła się w niewyczerpane połyski dowcipu i uczucia razem. […] Sama na koniec powierzchowność śp. Krynickiego była znaczącą i wielce sympatyczną. Słusznej urody, kształtnej postawy, wzniosłego czoła, łagodnych i razem przenikliwych oczu, a usta jego zdobiły się zwykle rozumnym i nieco ironicznym uśmiechem. Takim był Krynicki: takim go przechowuje wierna pamięć dawnych kolegów i uczniów jego, którzy go powszechnie ze czcią i uwielbieniem wspominają”.
Natomiast Iwan Kaliniczenko zwrócił uwagę na wielką pracowitość Jana Krynickiego, nawet w ostatni lata życia, gdy już poważnie chorował: „Najwydatniejszemi rysami charakteru Krynickiego, były: niezmordowana czynność, doskonałe wypełnienie obowiązków, przykładna poczciwość, dobroczynność i namiętna miłość nauki. Myśl o poznaniu wszystkich ukraińskich płodów przyrodzenia, nierozłącznie towarzysząca całemu jego życiu, nie opuściła go do ostatniej chwili. Z największą troskliwością udzielał przestróg o wydaniu na świat ruskiej ornitologii, którą układał w Krymie już w czasie wzmagającej się słabości zdrowia. Nie dość mając na tem że wszystkie rozumowe władze obracał na zbadanie tylu nie przeliczonych tworów przyrodzenia w pełności swego życia, jeszcze i na ostatecznym jego krańcu wytężał siłę ducha, aby coś więcej przyłożyć do osiągnienia ulubionych przedsięwzięć i nadziei”.
Monacha fruticola (Krynicki, 1833).
W 1835 r. „z polecenia wyższéj władzy naukowéj” wyruszył Jan Krynicki w podróż naukową na Kaukaz, wybrzeże Morza Czarnego i Kaspijskiego w celu badania natury, a zarazem miał zwiedzić jako wizytator zakłady naukowe na Kaukazie. Podczas powrotu do Charkowa ciężko zachorował. Prawie cztery lata walczył z chorobą, a jednocześnie zajmował się ulubioną pracą i kontynuował badania naukowe. „W osłabionym stanie zdrowia, Krynicki przepędzając zimę w Teodozji, zebrał materiały dla ułożenia ruskiej Ornitologii” (Iwan Kaliniczenko).
Niestety choroba pokonała go i 12 września 1838 r. o godzinie 9 wieczorem „w kwiecie wieku i siły, bo w 41 roku życia” Jan Krynicki zmarł. „Zwłoki szanownego ziomka naszego złożono 14 września na cmentarzu protestancko-katolickim w Charkowie” zanotował Antoni Stanisławski.
Profesor zoologii Jan Krynicki to wybitny uczony Polak połowy XIX wieku, którego życie było powiązane z Ukrainą jako miejscem urodzenia, z Litwą jako miejscem studiów i Polską jako miejscem publikacji prac naukowych. Trzynaście lat życia spędził w Charkowie, gdzie pracując na miejscowym uniwersytecie, stał się wybitnym uczonym, uznanym w świecie ówczesnej nauki. W swoim krótkim życiu dokonał wiele odkryć naukowych, zapoczątkował naukę zoologiczną Ukrainy oraz całej Europy Wschodniej, zostawił po sobie wielką spuściznę naukową i stał się wymownym przykładem ofiarnej działalności uczonego na rzecz nauki.
Prof. dr hab. Lubow Żwanko – kierowniczka Centrum Muzealnego w Państwowym Uniwersytecie Biotechnologicznym w Charkowie; specjalizuje się m.in. w badaniach uchodźstwa I wojny światowej, historii Polonii Charkowa i Polaków na Ukrainie Wschodniej, historii medycyny i medycyny weterynaryjnej.
Prof. dr hab. Dmytro Kibkało – profesor Katedry Chorób Wewnętrznych i Diagnostyki Klinicznej Zwierząt w Państwowym Uniwersytecie Biotechnologicznym w Charkowie; specjalizuje się m.in. w badaniach chorób wewnętrznych zwierząt, biochemii klinicznej weterynaryjnej, historii medycyny i medycyny weterynaryjnej.
Konsultacja językowa: dr Marcin Lutomierski
Wróć