Kłopotliwe złożenia

Rys. Sławomir Makal

Publiczne wystąpienia osób ze świecznika nieustannie przynoszą mi tematy do językowych felietonów. Ostatnio, podczas jednej z licznych aktualnie konferencji prasowych, na jedno z dziennikarskich pytań usłyszeliśmy taką odpowiedź: „Nie zrobiliśmy tego dlatego, bo…”. Już nie pamiętam, o co konkretnie chodziło w tym pytaniu ani jakie padło uzasadnienie owego niezrobienia czegoś, a to dlatego, że mam taką przypadłość, która wyłącza moje zdolności percepcyjne, gdy usłyszę gruby błąd językowy. No właśnie – ‘dlatego, że, a nie dlatego, bo’. Ta niepoprawna forma jest kontaminacją (czyli skrzyżowaniem, zazwyczaj błędnym) dwóch poprawnych form: ‘dlatego, że’ oraz ‘bo’ (o językowych kontaminacjach pisałem też w FA nr 12/2025, patrz: Pułapki frazeologii). Doprawdy nie wiem, skąd wziął się ten dziwoląg, który pojawił się w tzw. przestrzeni publicznej zaledwie parę lat temu, a rozprzestrzenił się tak szybko jak jakiś – nie przymierzając – wirus.

Z punktu widzenia gramatyki ‘dlatego, że’ jest spójnikiem, o tyle ciekawym, że złożonym z dwóch słów, co zapewne jest przyczyną pewnych trudności. Takich spójników jest całkiem sporo. Z ich poprawną pisownią są pewne kłopoty. Znaczna część spójników złożonych to spójniki stanowiące nierozerwalną całość. Zatem przecinek należy postawić przed całym wyrażeniem spójnikowym (tak to nazwijmy na potrzeby tego felietonu), a nie w środku, pomiędzy wyrazami. Efekt ten nazywamy cofaniem przecinka. Popularne spójniki tego typu to m.in.: ‘chyba że’, ‘jako że’, ‘jak gdyby’, ‘mimo że’, ‘pomimo to’, ‘pomimo że’, ‘tyle że’, ‘tylko że’, ‘podczas gdy’, ‘zwłaszcza że’ i całkiem sporo innych.

Kłopot z pisownią tych spójników wynika z tego, że ze szkoły wynosimy różne błędne przekonania, na przykład takie, iż przed spójnikiem ‘że’ zawsze stawiamy przecinek. Tymczasem przecinek należy postawić przed całym spójnikiem złożonym, jak w przykładowych zdaniach: Pójdę do kina, chyba że będzie padać. Nie poszedł na egzamin, jako że się źle poczuł. Chciał pojechać na tę wycieczkę, tyle że nie miał pieniędzy. Podczas gdy inni tańczyli, on wolał siedzieć przy stole, zwłaszcza że nie umiał tańczyć. Student nie zaliczył przedmiotu, mimo że się długo przygotowywał. Był zmęczony po całym dniu pracy, pomimo to postanowił jeszcze pobiegać. Powietrze nagle zgęstniało, jak gdyby miała nadciągnąć burza.

Ale: Student nie zaliczył przedmiotu pomimo tego, że się długo przygotowywał.

Ten ostatni przykład przywodzi na myśl grupę takich wyrażeń spójnikowych, w których właściwa interpunkcja zależy od położenia akcentu w zdaniu, co może nawet zmienić sens zdania. Kilka przykładów: Zrobił to tak, że wszyscy byli zadowoleni. Zrobił to, tak że wszyscy byli zadowoleni.

W pierwszym zdaniu akcent zdaniowy pada na słowo ‘tak’ i w efekcie znaczenie tego zdania jest następujące: Zrobił to w taki sposób, że wszyscy byli zadowoleni.

Natomiast drugie zdanie możemy przeformułować następująco: Zrobił to, więc wszyscy byli zadowoleni.

Podobnie: Zrobił to tak, aby wszyscy byli zadowoleni (czyli bardzo starannie). Zrobił to, tak aby wszyscy byli zadowoleni (czyli po prostu zrobił to, by zadowolić innych).

Inne przykłady z pisownią alternatywną: Postąpił tak tylko dlatego, że musiał (z naciskiem na ‘dlatego’). Postąpił tak, dlatego że musiał (bez żadnego nacisku). Cenię go tym bardziej, że ma ogromną wiedzę (wiedza jest tu istotnym powodem cenienia). Bardzo go cenię, tym bardziej że ma ogromną wiedzę (tu wiedza jest dodatkiem).

Przywołajmy jeszcze jeden błąd interpunkcyjny, niestety bardzo często spotykany, a związany również z wyrażeniami złożonymi (tym razem z wyrażeniami zaimkowymi). Przykład błędny: Poszedłem na zebranie podczas, którego dowiedziałem się ciekawych rzeczy.

I znów wykuta szkolna regułka sprawia, że przecinek stawiamy bezpośrednio przed zaimkiem ‘który’. Tymczasem jedyna poprawna forma tego zdania to oczywiście: Poszedłem na zebranie, podczas którego dowiedziałem się ciekawych rzeczy.

Na zakończenie jeszcze jeden intrygujący przykład różnego, jednak w obu przypadkach poprawnego użycia przecinka w pozornie identycznych wyrażeniach: Z powodu, którego nie podał, zawodnik wycofał się z zawodów. Deszczyk, z powodu którego pozostaliśmy w domu, przerodził się w prawdziwą ulewę.

Ach, te językowe subtelności!