Jak mózg kształtuje zachowania?

Wbrew wszelkiemu poświęceniu badaczy z dziedziny neuronauki, mózg jest narządem, który nadal stanowi dla nich wyzwanie. Książka Luiza Pessoi jest publikacją popularnonaukową wychodzącą poza kanon nauki o mózgu. Jednakże rozważania nie są całkowicie nowym spojrzeniem, raczej poszerzoną perspektywą na zależności i połączenia w zintegrowanym organie kreującym umysł.

W przedmowie Pessoa, od trzydziestu lat specjalizujący się w dziedzinie neuronauki, podkreśla, że jego celem nie jest całościowe opracowanie tematu, lecz zarysowanie autorskiego poglądu. Tym samym książka jest wybiórcza i pomija niektóre zagadnienia. Sposób myślenia tutaj przedstawiony stroni jednak od powierzchownych wyjaśnień, przez co publikacja ma złożony charakter.

Główne założenie polega na ukazaniu, że obszary mózgu nie funkcjonują w sposób odosobniony, lecz łączą je rozproszone, wielkoskalowe obwody neuronalne zawierające wiele elementów składowych równocześnie. Procesy poznawcze i zachowania są rezultatem pracy rozproszonych sieci, obejmujących liczne struktury istoty szarej, które łączy stała wymiana sygnałów nerwowych. Niemniej niektóre regiony mózgu omawiane są oddzielnie, aby – jak twierdzi autor – czytelnik mógł zrozumieć ograniczenia takiej analizy.

Zjawiska zobrazowane są za pomocą rycin, tabel oraz ilustracji. Rozważania zaczynają się od ogólnej anatomii mózgu, a docierają do analizy zjawiska funkcjonowania umysłu. Czytelnik zapoznaje się zarówno z kwestią utrzymywania podstawowych funkcji życiowych, jak i z bardziej skomplikowanymi procesami zachowawczo-emocjonalnymi.

Książka omawia liczne przypadki eksperymentów oraz obserwacji naturalnych, które przyczyniły się do rozwoju nauki o mózgu. Przykładem jest historia Phineasa Gage’a, którego czaszkę przebił żelazny pręt. Na szczęście wypadek nie zabił mężczyzny, lecz poskutkował trwałymi zmianami w jego dotychczasowym zachowaniu: z pracowitego i odpowiedzialnego, stał się człowiekiem niespokojnym i zobojętniałym, co ma związek z funkcjonowaniem kory przedczołowej.

Wśród przykładów badań przytoczony jest także eksperyment Jamesa Oldsa, który przypadkowo odkrył układ nagrody. W skrzynce z dźwignią umieszczono szczura, który mógł swobodnie się poruszać. Elektroda była ustawiona tak, aby stymulować określoną strukturę mózgu, gdy gryzoń naciskał dźwignię. Po pierwszej stymulacji elektrycznej zwierzę niechcący ponownie nadepnęło na pedał. Po kolejnych naciśnięciach szczur przestał eksplorować przestrzeń skrzyni i używał dźwigni raz lub dwa razy na sekundę. Gdy zaś elektroda była wszczepiona do losowo wybranych miejsc w mózgu, zdarzało się, że gryzoń unikał pedału, ponieważ miejsce stymulacji miało wyraźnie awersyjny charakter.

Publikacja nie jest wyłącznie zbiorem faktów opisujących ideę zjawisk sieciowo-zbiorowych. Splątany mózg to także historia o zawiłej drodze, jaką pokonała nauka, aby dotrzeć do współczesnego stanu wiedzy.

Z pewnością książka jest dialogiem z czytelnikiem – zwracając się bezpośrednio do odbiorcy, autor skraca dystans. Co więcej, rozważania nie są kierowane wyłącznie do środowiska medyków i biologów. Specjalistyczną wiedzę Pessoa stara się tłumaczyć w sposób przystępny, ale nie banalizuje faktów. Książka nie zawiera więc przytłaczających laika szczegółów, a zarazem przesadnie nie upraszcza treści. Publikacja stanowi przystępne, a zarazem rzetelne opracowanie dla odbiorców, pragnących lepiej zrozumieć mechanizmy własnego funkcjonowania: emocje, poznanie i działanie z perspektywy biologicznej.

Luiz PESSOA, Splątany mózg. Jak są ze sobą powiązane percepcja, poznanie i emocje?, tłum. Anna Binder, red. nauk. polskiego wyd. Marek Binder, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2024.