Żelazny UEP

Fot. UEP

Nasi darczyńcy, decydując się na przekazanie donacji, mogą wybrać cele, które definiujemy w „Planie rozwoju kapitału żelaznego UEP”, albo mogą sami wskazać cel, przy założeniu, że wpisuje się on w działalność statutową uczelni. Tym samym mogą wpłynąć na szczególnie ważny z ich perspektywy obszar działalności uczelni, np. edukację studentów, prowadzenie badań naukowych, poprawę infrastruktury na kampusie uczelnianym itd.

Jak to się stało, że w UEP mamy kapitał żelazny?

Przygotowując się do objęcia funkcji rektorskiej w Uniwersytecie Ekonomicznym w Poznaniu, miałam świadomość wielu wyzwań, z jakimi mierzą się publiczne uniwersytety, w szczególności ekonomiczne. Jednym z nich był i jest obowiązujący model podziału subwencji, który nie pozwala na pokrycie w pełni kosztów wynikających z art. 365 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, a właściwych dla publicznych uczelni akademickich, m.in. kosztów związanych z utrzymaniem potencjału dydaktycznego, naukowego i infrastruktury.

Sprawując od września 2024 roku funkcję rektorki UEP, jeszcze bardziej uświadomiłam sobie, że jako publiczne uczelnie ekonomiczne zmagamy się z luką subwencyjną, która niestety rośnie. Tymczasem utrzymanie wysokiej jakości kształcenia oraz badań naukowych w warunkach presji płacowej, wyższych kosztów energii czy niekorzystnych zmian demograficznych wymaga odpowiedniego finansowania. Jeśli chcemy oferować praktyczną edukację, która jednocześnie utrzymuje wysoką jakość akademicką, jeśli chcemy, aby nasz często przywoływany „impact” naukowy miał wymiar międzynarodowy, potrzebujemy finansowania. Dlatego też w Uniwersytecie Ekonomicznym w Poznaniu wciąż poszukujemy pozasubwencyjnych źródeł przychodu i rozwiązań, które będą wspierały realizację ambitnych celów rozwojowych. Na liście rozwiązań, do których sięgnęliśmy, znalazł się m.in. kapitał żelazny. Rozwiązanie to kojarzone jest zasadniczo z tak renomowanymi uczelniami jak Uniwersytet Harvarda, Uniwersytet Stanforda czy Uniwersytet w Cambridge, ale postanowiliśmy podjąć próbę przeniesienia go w realia akademickiej publicznej uczelni biznesowej w Europie Środkowo-Wschodniej. 9 lipca 2025 roku Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu – jako pierwsza uczelnia publiczna w Polsce – powołał swój kapitał żelazny.

Model kapitału żelaznego w uczelniach, czyli co?

Model kapitału żelaznego, który przyjął się w prestiżowych uczelniach zagranicznych, w szczególności amerykańskich, polega na świadomym rozdzieleniu trwałego, „żelaznego” kapitału od zysków, które ten kapitał generuje. Zatem tworzy się fundusz wieczysty. Dochód z takiego funduszu może posłużyć do finansowania stypendiów studenckich, grantów dla młodej kadry akademickiej, modernizacji zaplecza badawczego i dydaktycznego, rozwoju młodej przedsiębiorczości czy modernizacji infrastruktury bądź innych ważnych dla uczelni celów. Środki przekazane do kapitału żelaznego nie są wydawane, ale inwestowane w bardziej lub mniej bezpieczny sposób, tak aby wypracowany zysk mógł skutecznie wspierać realizację celów uczelni. Zatem określenie „wieczysty” czy „żelazny” nie jest bez pokrycia. Każda wpłata przekazana na ten kapitał pracuje przez wiele lat.

Jak działa Żelazny UEP?

Powołując do istnienia kapitał żelazny UEP, aby nieco zdywersyfikować budżet uczelni, dążyliśmy do stworzenia rozwiązania, które co do zasady nie będzie wykorzystywało środków publicznych. Mamy bowiem świadomość obciążeń, jakie dźwiga sfera finansów publicznych w Polsce. Zatem nasz Żelazny UEP jest zasilany przez darczyńców instytucjonalnych, zasadniczo reprezentujących sektor biznesu oraz indywidualnych. Tym samym jest neutralny dla sfery finansów publicznych – nie wymaga zwiększania subwencji ani tworzenia zobowiązań dłużnych uczelni wobec rynku. Wesprzeć może nas każdy, choć bardzo zależy nam na współpracy z partnerami z naszego regionu. Żywimy przekonanie, że jako posiadająca akredytacje międzynarodowe silna uczelnia publiczna w Wielkopolsce jesteśmy w stanie realnie wspierać lokalne przedsiębiorstwa oraz instytucje. Hołdujemy zasadzie „Myśl globalnie, działaj lokalnie!”. Takie podejście idzie w parze z naszymi dążeniami do rozbudowy i umacniania wokół naszej uczelni sprzyjającego ekosystemu. W warunkach wyzwań nie tylko finansowych, ale także związanych z zieloną i cyfrową transformacją, zmianami pokoleniowymi i demograficznymi, ogromnie ważne są profesjonalne, oparte na zaufaniu, długoterminowe relacje.

Operatorem naszego kapitału żelaznego jest Fundacja UEP, która należy do uniwersytetu. Powstała w 1992 roku i od początku działa w ścisłej współpracy z wiodącymi firmami w regionie, realizując szereg projektów dla społeczności akademickiej. To dzięki otwartości na innowacje i gotowości do podjęcia nowych wyzwań przez Zarząd Fundacji UEP, przy wsparciu Rady Fundacji, powołanie kapitału żelaznego stało się możliwe.

Żelazny UEP funkcjonuje na podstawie opracowanego przez prorektora ds. finansów planu rozwoju kapitału. Nasi darczyńcy, decydując się na przekazanie donacji, mogą wybrać cele, które definiujemy w „Planie rozwoju kapitału żelaznego UEP”, albo mogą sami wskazać cel, przy założeniu, że wpisuje się on w działalność statutową uczelni. Tym samym mogą wpłynąć na szczególnie ważny z ich perspektywy obszar działalności uczelni, np. edukację studentów, prowadzenie badań naukowych, poprawę infrastruktury na kampusie uczelnianym itd. Zaś uniwersytet zyskuje realne wsparcie w obszarach, które są dla niego strategiczne. Takie podejście łączy wypracowane środki ze zdefiniowanymi z góry obszarami wsparcia, zapobiegając ich rozpraszaniu i pozwalając na jednoznaczną identyfikację efektów, co jest ważne z punktu widzenia darczyńców. We wspomnianym planie wyraźnie definiujemy cele wsparcia, takie jak stypendia dla najzdolniejszych studentów, granty dla młodej kadry naukowej, środki dedykowane na projekty badawcze albo dydaktyczne o charakterze rozwojowym, fundusz start-upowy czy środki dedykowane rozwojowi infrastruktury. Donacje przekazywane do Żelaznego UEP mogą mieć charakter pieniężny lub charakter instrumentów udziałowych czy inną formę świadczeń odroczonych. Natomiast naczelną zasadą w Żelaznym UEP jest bezpieczne inwestowanie.

Konwersja aktywów niepieniężnych na portfel „bezpiecznych” instrumentów finansowych o niskich wahaniach wartości i wysokiej płynności jest dokonywana ściśle według rekomendacji działającej przy Fundacji UEP Komisji Finansowej, które to rekomendacje muszą zyskać akceptację Rady Fundacji UEP. Takie mechanizmy są wykorzystywane chociażby na przywołanym już wcześniej Uniwersytecie Harvarda. Mechanizm ten gwarantuje, że przekazana wartość nie zostanie naruszona, zatem będzie w sposób realny wieczysta, co wzmacnia zaufanie darczyńców. Zgodnie z rekomendacjami naszej Komisji Finansowej, składającej się z ekspertów UEP, nadrzędnym założeniem polityki inwestycyjnej pozostaje bezpieczeństwo zgromadzonych środków oraz zachowanie nienaruszalności kapitału podstawowego. Przyjęte podejście zakłada inwestowanie w sposób systematyczny, tak aby środki mogły pracować na rzecz uczelni, a jednocześnie pozostawały dostępne w określonych interwałach. Komisja analizowała rozwiązania o ustalonym profilu ryzyka, zwracając uwagę nie tylko na potencjalną stopę zwrotu, lecz także na stabilność, elastyczność oraz prostotę obsługi inwestycji. Rekomendowana strategia koncentruje się na instrumentach dłużnych, które pozwalają ograniczać ryzyko rynkowe dzięki dywersyfikacji i profesjonalnemu zarządzaniu. Takie podejście wpisuje się w charakter kapitału żelaznego, którego celem nie jest podejmowanie agresywnych działań inwestycyjnych, lecz odpowiedzialne pomnażanie środków przy zachowaniu wysokiego poziomu bezpieczeństwa. Polityka inwestycyjna Żelaznego UEP ma więc charakter stabilizujący i długofalowy. Jej zadaniem jest zarówno ochrona wartości powierzonych środków, jak i tworzenie trwałego zaplecza finansowego, które wspiera rozwój inicjatyw naukowych, dydaktycznych i społecznych związanych z Uniwersytetem.

Kim są Partnerzy Żelaznego UEP?

Podmiotem, który jako pierwszy nam zaufał, okazał się SGB-Bank S.A. Zasilenie naszego kapitału poprzedziły długie rozmowy, ponieważ chodziło o rozwiązanie nowatorskie w sektorze uczelni publicznych w Polsce. Ostatecznie zdefiniowaliśmy formę zasilenia kapitału i ustaliliśmy obszary wsparcia, które są atrakcyjne z perspektywy SGB-Banku S.A. i ważne dla UEP. Warto podkreślić, że SGB-Bank S.A. to instytucja aktywna w naszym regionie, co doskonale wpisuje się w strategię budowania wokół UEP regionalnego ekosystemu. Kolejnym darczyńcą okazała się osoba fizyczna. Nasi aktualni darczyńcy zasilając kapitał żelazny naszego uniwersytetu, wskazali, że obszarem ich zainteresowania są granty dla młodej kadry, co w praktyce oznacza finansowanie z wypracowanych przez fundusz środków grantów startowych na badania pilotażowe. Są to granty przewidziane dla doktorantów i młodej kadry UEP, w odniesieniu do których partner żelazny ma możliwość określenia przedmiotu badań, może włączyć się do jury oceniającego dany grant i zyskuje zabezpieczony dostęp do wyników badań. Obok tych grantów wskazano na finansowanie projektów badawczo-rozwojowych w obszarach ważnych dla partnerów, jak i stypendia studenckie, które miałyby trafić do najzdolniejszych studentów. Z założenia do 8-10 studentów. Warto podkreślić, że umowy z darczyńcami wskazują szersze spektrum możliwych obszarów wsparcia, tak aby nie ograniczać elastyczności działania, która jest kluczowa w warunkach dużej zmienności otoczenia.

Prowadzimy rozmowy z kolejnym partnerem instytucjonalnym oraz osobą jeszcze kilka lat temu związaną z uniwersytetem, która zamierza przekazać darowiznę na konto Żelaznego UEP.

Czy Żelazny UEP napotyka na wyzwania i co z tego wynika dla kolejnych zainteresowanych takim rozwiązaniem?

Funkcjonowanie kapitałów żelaznych w polskich uczelniach nie ma tradycji. Trudno o gotowe wzorce dopasowane do polskiej specyfiki, a tym bardziej sektora akademickich uczelni publicznych. Brakuje wciąż rozwiązań prawno-organizacyjnych. Z perspektywy uczelni, którą kieruję, dostrzegam potrzebę zaangażowania w budowanie relacji z absolwentami. Rozwiązania odnoszące się do absolwentów, które w kręgu uczelni amerykańskich czy niektórych zachodnioeuropejskich działają od lat, u nas wciąż wymagają pracy. Trzeba też podkreślić, że w kulturze polskiej czy nawet europejskiej otwartość na donacje na rzecz uczelni jest mniejsza niż w kulturze amerykańskiej. Brakuje zachęt instytucjonalnych (np. ulg podatkowych) dla podmiotów zainteresowanych włączeniem się w kapitały żelazne. Wreszcie wypracowanie właściwych polityk inwestycyjnych, systemów monitorowania i raportowania ryzyka oraz zarządzania funduszem wieczystym wymaga odpowiednich kompetencji. W sytuacji uczelni ekonomicznych jest to stosunkowo proste z uwagi na fachową wiedzę i kompetencje. Na tak wczesnym etapie rozwoju Żelaznego UEP podchodzimy do perspektyw jego rozwoju bardzo elastycznie, tak aby nie ograniczać pola wyboru dla naszych potencjalnych darczyńców. Definiujemy potencjalne spektrum obszarów wsparcia, o których wspomniałam wyżej, nie eksponując żadnego z nich. Nasz Żelazny UEP ma dopiero kilka miesięcy.

Wreszcie poziom zaufania w biznesie nie jest najwyższy, co wiąże się z jakością kapitału społecznego w Polsce. Niemniej jednak warto podejmować wysiłki ukierunkowane z jednej strony na wzmacnianie stabilności finansowej i możliwości rozwojowych uniwersytetów, choćby poprzez kapitał żelazny, a z drugiej strony na budowanie takiej właśnie platformy współpracy z biznesem. Firma, która wspiera uczelnię, może zyskać realny wpływ choćby na kształcenie studentów, którzy potem staną się jej pracownikami. W ten sposób wartość zainwestowana wróci do niej z nawiązką. Podobnie wspieranie badań w określonych obszarach służy innowacyjności, bez której nie sposób dziś osiągać przewagę konkurencyjną na rynku.

Jednocześnie w kontekście zasygnalizowanych wyzwań trzeba mocno podkreślić, że kapitał żelazny, choć tak atrakcyjny i mający potencjał skutecznego łączenia sektora nauki z sektorem biznesu, nie będzie dla uczelni publicznych kompleksowym remedium na problem luki subwencyjnej. To jest rozwiązanie co najwyżej komplementarne wobec innych form finansowania uczelni publicznych. Wdrażanie takich innowacji nie może być traktowane jako argument na rzecz zaprzestania dyskusji o finansowaniu nauki w Polsce, w tym w szczególności o kondycji finansowej uczelni publicznych, do których należą jakże ważne z perspektywy gospodarki uczelnie ekonomiczne.