Warmińsko-mazurska szkoła reportażu

W środowisku akademickim, zwłaszcza w obszarze nauk humanistycznych i społecznych, spotykamy badaczy, którzy łączą refleksję teoretyczną z aktywnością twórczą. Nie dziwi, że literaturoznawca bywa równocześnie poetą lub prozaikiem, teatrolog pisze dramaty, politolog staje się politykiem, medioznawca zaś para się reportażem. Obie formy działalności stanowią naturalne dopełnienie badań nad żywą materią kultury. W ten nurt wpisuje się książka Martyny Siudak.

Autorka, reprezentująca nauki o komunikacji społecznej i mediach, uprawia reportaż, a jednocześnie bada reportażową twórczość na temat Warmii i Mazur. Jej książka, wzbogacona trafnie dobranymi fotografiami, ma dwudzielną kompozycję. W części pierwszej uporządkowana jest pokrótce najnowsza historia reportażu regionalnego. Druga zawiera zbiór reporterskich narracji o ludziach czynnie kształtujących tożsamość warmińsko-mazurską.

Publikacja ma też wartość dydaktyczną; jest zaprojektowana jako podręcznik adresowany do adeptów dziennikarstwa. W tekście wyodrębniono zwięzłe i rzeczowe uwagi warsztatowe. Martyna Siudak raczej podpowiada niż poucza, jakimi prawdami i zasadami może kierować się ambitny reporter; przypomina m.in., że człowiek ma potrzebę opowiedzenia swojej historii, że trzeba wiedzieć więcej, by napisać mniej, że reporter powinien umieć uzasadnić wagę podejmowanego tematu, nie bać się historii już opisywanych, a także dążyć do osobistego spotkania z rozmówcą. Reportaż jawi się jako forma otwarta, mogąca stać się punktem wyjścia do innych gatunków wypowiedzi.

Choć reportaże Martyny Siudak koncentrują się na wydarzeniach ostatniego dziesięciolecia, uchwycone są w perspektywie historii regionu. Najważniejsze są jednak osoby, które wykazują troskę o dziedzictwo kulturowe Warmii i Mazur. Zadanie to jest szczególnie trudne, jeśli uświadomimy sobie, jaką rolę w tragicznych dziejach Polski odegrały Prusy. Po roku 1945 region doświadczył radykalnej zmiany demograficznej. Na tych ziemiach ciągłość została przerwana nie tylko w sensie społecznym, lecz także gospodarczym, geopolitycznym i kulturowym.

Stosunek do wschodniopruskiej, głównie niemieckiej przeszłości pozostaje do dziś zagadnieniem nieoczywistym. Po wojnie akcentowano polskość regionu, często kosztem wyparcia lub przemilczenia wcześniejszego dziedzictwa i doświadczeń autochtonicznych. Realia polityczne i ideologiczne dekad powojennych sprzyjały marginalizacji rodowitych mieszkańców oraz degradacji substancji materialnej Warmii i Mazur. Prowadzono tu swoistą gospodarkę rabunkową (stąd pozyskiwano materiał budowlany do odbudowy Warszawy). Dlatego miejscami do odkrycia np. kilkuwiekowej obecności Mazurów jeszcze pozostają ich cmentarze.

Na tle tradycji pisarstwa reportażowego teksty Martyny Siudak nabierają szczególnego znaczenia. Autorka nie ogranicza się bowiem do prostej rejestracji zjawisk społecznych. Posługuje się metodą przedstawiania nie zawsze zbieżnych punktów widzenia. Nie opowiada Warmii i Mazur „pod tezę”. Nie dopasowuje faktów do z góry przyjętych założeń. Kraina nie jawi się tylko jako leśno-jeziorna przestrzeń wakacyjna, lecz zobaczona od środka uświadamia, że nagromadziło się w niej wiele nierozwiązanych problemów. Od lat daje tu znać o sobie bezrobocie i wyludnianie się.

Reportaże Siudak wynikają z konsekwentnego dążenia do spotkania i rozmów z ludźmi, którzy swoje przywiązanie do Warmii i Mazur oraz zaangażowanie kulturotwórcze potwierdzili konkretnymi działaniami. Książka dzięki temu jest wiarygodna; ma dużą wartość poznawczą i dokumentacyjną. Jest świadectwem odpowiedzialnego praktykowania reportażu jako formy dialogu z przeszłością i teraźniejszością z myślą o przyszłości.

Martyna SIUDAK, Opowiem ci Warmię, opowiem Mazury. Praktykowanie reportażu, Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, Olsztyn 2025.