Paweł Knast
Rys. Sławomir Makal
Niniejszy tekst nie ma charakteru krytyki obowiązującego systemu ewaluacji działalności naukowej. Stanowi próbę spokojnego namysłu nad warunkami prowadzenia badań i sposobami interpretacji ich rezultatów. Jest także wyrazem uznania dla osób i środowisk, które przez lata angażowały się w rozwój nauki i szkolnictwa wyższego, często również poza formalnymi obowiązkami. Obecny model jest efektem tych działań, podejmowanych w zmieniających się warunkach oraz przy różnych doświadczeniach instytucjonalnych i badawczych. Celem niniejszych rozważań jest zarysowanie możliwych kierunków dalszej refleksji, bez formułowania jednoznacznych rozstrzygnięć.
W wielu obszarach życia społecznego podejmuje się próby uwzględniania zróżnicowanych warunków wyjściowych, tak aby wynik w większym stopniu odzwierciedlał przygotowanie i kompetencje, a w mniejszym przewagę wynikającą z punktu startu. Może to stanowić punkt wyjścia do refleksji nad interpretacją osiągnięć naukowych. W praktyce funkcjonowania nauki widoczne jest bowiem wyraźne zróżnicowanie warunków prowadzenia badań. Poszczególne ośrodki akademickie działają w odmiennych realiach organizacyjnych, infrastrukturalnych i finansowych. W jednych przypadkach dostęp do aparatury i finansowania jest szeroki, w innych pozostaje ograniczony. Różnice te wynikają najczęściej z uwarunkowań historycznych i strukturalnych, a nie z poziomu zaangażowania badaczy.
W konsekwencji możliwości realizacji projektów tempo ich rozwoju oraz zakres osiąganych rezultatów mogą się istotnie różnić. Ocena dorobku naukowego powinna zatem zachowywać przejrzystość i porównywalność, a jednocześnie uwzględniać rzeczywiste warunki prowadzenia badań. Oznacza to potrzebę równoważenia aspektów merytorycznych z uwarunkowaniami organizacyjnymi, ekonomicznymi i społecznymi, a także z czynnikami trudniej mierzalnymi, takimi jak presja instytucjonalna, dostęp do czasu na badania, stabilność zatrudnienia czy zmienność oczekiwań wobec środowiska naukowego.
System nauki funkcjonuje w warunkach ograniczonych zasobów, co nadaje działalności badawczej wyraźny wymiar ekonomiczny. Finansowanie badań, utrzymanie infrastruktury, dostęp do aparatury, koszty publikacji i możliwości mobilności naukowej wpływają bezpośrednio na zakres oraz tempo realizowanych prac badawczych. Osiągnięcia naukowe pozostają więc w pewnym stopniu powiązane z dostępnością środków finansowych i zapleczem organizacyjnym. W tle oceny obecny jest nie tylko poziom merytoryczny wyników, lecz także skala nakładów umożliwiających przeprowadzenie badań oraz upowszechnienie ich rezultatów. W tym sensie interpretacja dorobku naukowego pozostaje związana z szerszym kontekstem gospodarczym i instytucjonalnym. Trudno oczekiwać porównywalnych efektów badań naukowych, jeśli nie towarzyszą im porównywalne warunki finansowania.
Istotną rolę odgrywają programy finansowania badań realizowane przez Narodowe Centrum Nauki, Narodowe Centrum Badań i Rozwoju oraz instrumenty europejskie, w tym program Horizon Europe i granty European Research Council. Ich znaczenie dla rozwoju nauki pozostaje kluczowe, jednak wysoki poziom konkurencji sprawia, że wsparcie otrzymuje jedynie ograniczona część wniosków. W rezultacie wiele koncepcji badawczych nie znajduje możliwości realizacji nie z powodu braku potencjału, lecz z powodu ograniczonej dostępności środków.
Sytuacja ta pogłębia zróżnicowanie możliwości prowadzenia badań. Uczestnictwo w projektach finansowanych zewnętrznie sprzyja dalszemu rozwojowi, zapewniając dostęp do infrastruktury, zespołów badawczych i kolejnych źródeł finansowania. Jednocześnie osoby i zespoły, które z różnych powodów nie uczestniczą w takich projektach, mają mniejsze możliwości rozwijania własnych koncepcji badawczych. Powstaje więc mechanizm, w którym dostęp do środków sprzyja jego dalszemu zwiększaniu, natomiast brak takiego dostępu może utrudniać wejście do głównego nurtu działalności badawczej. Dotyczy to szczególnie osób znajdujących się pomiędzy etapem wczesnej kariery a pozycją w pełni ugruntowaną.
Badania naukowe z natury rzeczy wiążą się z niepewnością wyniku. Ocena projektów opiera się na wiedzy eksperckiej i przewidywaniach dotyczących ich potencjalnego znaczenia. W przypadku badań o wysokim stopniu innowacyjności ryzyko niepowodzenia stanowi naturalny element procesu poznawczego. Zdarza się jednak, że wizja badawcza wykracza tak daleko poza aktualne kierunki rozwoju dyscypliny, iż trudno ją jednoznacznie osadzić w obowiązujących ramach interpretacyjnych i priorytetach finansowania. W takich sytuacjach projekty, mimo potencjalnej wartości poznawczej, mogą mieć ograniczone możliwości uzyskania wsparcia.
Dlatego istotne staje się zachowanie równowagi pomiędzy wspieraniem kierunków badań zgodnych z aktualnymi trendami a pozostawieniem przestrzeni dla koncepcji bardziej odległych od dominujących nurtów. Nadmierna koncentracja na obszarach już ugruntowanych może sprzyjać stabilności systemu, lecz zarazem ograniczać jego zdolność do generowania przełomowych idei. Rozwój nauki wymaga nie tylko doskonalenia istniejących rozwiązań, ale także otwartości na podejścia, których znaczenie ujawnia się dopiero w dłuższej perspektywie.
Istotnym elementem pozostaje również zmienność samego systemu nauki w czasie. Kryteria oceny, priorytety finansowania oraz dominujące kierunki badań ulegają stopniowym przekształceniom pod wpływem rozwoju technologii, zmieniających się potrzeb społecznych oraz trendów międzynarodowych. Oznacza to, że działalność naukowa oceniana jest nie tylko w odniesieniu do jakości badań, lecz także w kontekście aktualnych uwarunkowań i oczekiwań, które nie mają charakteru trwałego.
To, co w określonym momencie uchodzi za szczególnie wartościowe i perspektywiczne, po upływie lat może być interpretowane inaczej. Nie powinno to być postrzegane wyłącznie jako błąd, lecz jako element ryzyka wpisanego w proces poznawczy. Ocena dokonywana po czasie może różnić się od tej, która towarzyszyła podejmowaniu decyzji o realizacji badań czy finansowaniu projektów. Z tego względu ocenę warto traktować nie jako jednorazowe rozstrzygnięcie, lecz jako proces, który wraz z rozwojem nauki może podlegać reinterpretacji.
Zjawisko to pozostaje powiązane z obecnością tzw. mód naukowych, które kierują uwagę środowiska na określone obszary badawcze oraz formy ich upowszechniania. Sprzyja to koncentracji wysiłku wokół tematów uznawanych za szczególnie istotne i widoczne w obiegu międzynarodowym, lecz może jednocześnie ograniczać dostrzegalność badań rozwijanych w sposób bardziej długofalowy lub mniej zgodny z dominującymi kierunkami.
Widoczność wyników badań pozostaje silnie powiązana z kanałami ich publikowania oraz standardami identyfikacji i indeksowania. Publikacje obecne w międzynarodowych bazach danych, wyposażone w trwałe identyfikatory i funkcjonujące w uznanych obiegach wydawniczych są łatwiej odnajdywane, analizowane i cytowane. Jednocześnie opracowania publikowane w lokalnych wydawnictwach, w tym monografie wydawane przez krajowe uczelnie, mogą pozostawać poza głównymi systemami indeksowania lub być w nich reprezentowane w ograniczonym zakresie. W konsekwencji ich widoczność w globalnym obiegu naukowym ulega zmniejszeniu niezależnie od wartości merytorycznej.
Nie oznacza to jednak braku znaczenia takich publikacji. Wydawnictwa uczelniane pełnią istotną funkcję w systemie nauki, wspierając rozwój lokalnych środowisk badawczych i upowszechniając wyniki badań ważnych z punktu widzenia regionu, gospodarki lokalnej lub specyfiki danej społeczności. Zwiększone ukierunkowanie na publikowanie w czasopismach o zasięgu globalnym sprzyja umiędzynarodowieniu nauki i podnosi jej widoczność, jednak nie zawsze pozostaje w pełnej zgodności z potrzebami lokalnych społeczności, w których funkcjonują uczelnie. Pojawia się zatem potrzeba zachowania równowagi pomiędzy obecnością w globalnym obiegu naukowym a utrzymaniem społecznej i regionalnej funkcji uczelni.
W refleksji nad oceną działalności naukowej ważne miejsce zajmuje także przejrzystość procesu ewaluacji. Ocena dorobku nie dotyczy wyłącznie efektów końcowych w postaci publikacji i wskaźników bibliometrycznych, lecz obejmuje szerszy kontekst warunków prowadzenia badań, dostępności zasobów i możliwości organizacyjnych. Zwiększenie dostępności informacji o sposobie podejmowania decyzji, na przykład poprzez udostępnianie recenzji po zakończeniu procesu, mogłoby sprzyjać lepszemu zrozumieniu mechanizmów ewaluacyjnych i budowaniu zaufania w środowisku naukowym. Rozwiązania takie wymagałyby jednak szczególnej staranności, tak aby zwiększanie przejrzystości nie prowadziło do naruszenia godności uczestników procesu ani do osłabienia zaufania w środowisku naukowym.
Można również rozważać szerszą dostępność informacji dotyczących projektów, którym przyznano finansowanie, i tych, które go nie uzyskały, a także artykułów przyjętych i odrzuconych w procesach wydawniczych. Przy zachowaniu zasad poufności i ochrony danych mogłoby to przyczyniać się do lepszego rozumienia standardów oceny oraz ograniczania niepewności towarzyszącej przygotowywaniu kolejnych wniosków i publikacji.
Przygotowanie projektu badawczego lub artykułu naukowego wiąże się z istotnym nakładem czasu i pracy, często obejmującym wiele tygodni lub miesięcy zaangażowania. W warunkach wysokiej konkurencji część tych działań nie prowadzi do uzyskania finansowania lub publikacji. W efekcie znaczna liczba godzin pracy badawczej i organizacyjnej pozostaje niewidoczna w standardowych systemach oceny, mimo że stanowi istotny element funkcjonowania nauki. Z tego względu także sam proces pozyskiwania środków finansowych zasługuje na uwzględnienie w szerszej refleksji nad oceną działalności naukowej.
Istotnym obszarem pozostaje współpraca nauki z otoczeniem gospodarczym. Przedsiębiorstwa funkcjonują w warunkach konkurencji i koncentrują się na efektywności ekonomicznej, ochronie wyników prac oraz budowaniu przewagi rynkowej. Z kolei działalność naukowa opiera się na poszukiwaniu wiedzy, jej weryfikacji i upowszechnianiu. Różnice te prowadzą do odmiennych oczekiwań wobec współpracy. Partnerzy gospodarczy zazwyczaj koncentrują się na użyteczności, kosztach, poziomie ryzyka oraz przewidywanym czasie zwrotu inwestycji, natomiast środowisko naukowe częściej ocenia te same działania przez pryzmat wartości poznawczej, poprawności metodologicznej, możliwości publikacji oraz dalszego rozwoju badań. Wypracowanie rozwiązań uwzględniających specyfikę obu podejść wymaga jasnego określenia zasad współpracy, równoważenia potrzeby ochrony wyników z możliwością ich publikowania oraz budowania świadomości komplementarności obu funkcji.
System nauki funkcjonuje także jako środowisko społeczne, w którym mechanizmy ewaluacyjne oddziałują na codzienną pracę badaczy. Kształtują relacje, sposób współpracy, poczucie stabilności zawodowej oraz kierunki planowania kariery. Działalność naukowa coraz częściej odbywa się w warunkach wysokiej intensywności pracy, rosnących oczekiwań publikacyjnych i ciągłego porównywania osiągnięć. Presja związana z koniecznością uzyskiwania publikacji, pozyskiwania finansowania oraz utrzymywania określonej pozycji w systemie ewaluacyjnym staje się istotnym elementem codziennego funkcjonowania pracowników naukowych i naukowo-dydaktycznych.
Warto przy tym dostrzec naturalną zmienność intensywności pracy i osiągnięć w czasie. Podobnie jak w innych dziedzinach wymagających wysokiego zaangażowania, okresy intensywnej aktywności mogą przeplatać się z etapami pogłębionej analizy, przygotowywania nowych koncepcji czy większego zaangażowania w dydaktykę. Wymaganie stałego utrzymywania wysokiej dynamiki publikacyjnej lub projektowej w każdym kolejnym okresie oceny może pozostawać w napięciu z naturą pracy badawczej, która często wymaga czasu, koncentracji oraz etapów mniej widocznych w bezpośrednich wskaźnikach.
W tle tych procesów pojawiają się również aspekty psychologiczne i zdrowotne. Ciągłe porównywanie dorobku, niepewność związana z oceną oraz długotrwała presja mogą wpływać na poziom stresu, dobrostan psychiczny i ogólną kondycję zdrowotną pracowników. Efektywność systemu nauki zależy więc nie tylko od mierzalnych rezultatów, lecz także od zdolności jego uczestników do długofalowego i stabilnego funkcjonowania.
W inicjatywach międzynarodowych, takich jak Coalition for Advancing Research Assessment (CoARA – Koalicja na rzecz rozwoju oceny badań naukowych) oraz Declaration on Research Assessment (DORA – Deklaracja w sprawie oceny badań naukowych), podkreśla się potrzebę bardziej całościowego i wielowymiarowego podejścia do oceny działalności naukowej. Obejmuje ono ograniczenie nadmiernego uzależnienia oceny od wskaźników bibliometrycznych, w tym takich miar jak Impact Factor, na rzecz podejścia jakościowego uwzględniającego rzeczywisty wkład badawczy oraz znaczenie prowadzonych prac. Istotne pozostaje także uwzględnianie różnorodności ścieżek kariery naukowej oraz form aktywności, obejmujących badania podstawowe i aplikacyjne, działalność dydaktyczną, organizacyjną oraz współpracę z otoczeniem społeczno-gospodarczym. Jednocześnie akcentowana jest potrzeba wzmacniania przejrzystości i odpowiedzialności procesów ewaluacyjnych, a także uwzględniania warunków pracy, kultury współpracy oraz rzeczywistego wpływu badań na rozwój społeczeństwa i gospodarki.
Podejście to wskazuje kierunek dalszych analiz również w odniesieniu do krajowych rozwiązań. Ocena w nauce wykracza bowiem poza funkcję porządkowania dorobku i wpływa na kulturę całego środowiska badawczego, kształt badań, relacje między ludźmi oraz sposób funkcjonowania instytucji. W warunkach silnego powiązania oceny z określonymi wskaźnikami pojawia się tendencja do dostosowywania aktywności naukowej do obowiązujących zasad oceny. Część działań badawczych może być więc ukierunkowana nie tylko na rozwój wiedzy, lecz także na spełnianie wymogów formalnych związanych z punktacją, klasyfikacją i porównywaniem dorobku.
Zjawisko to pozostaje powiązane z funkcjonowaniem rankingów naukowych, które odgrywają istotną rolę w kształtowaniu widoczności instytucji i ich pozycji w przestrzeni międzynarodowej. Choć opierają się na określonych kryteriach metodologicznych, pełnią również funkcję wizerunkową i komunikacyjną. Mogą być postrzegane jako element budowania rozpoznawalności, przyciągania studentów oraz wzmacniania potencjału w zakresie pozyskiwania finansowania i grantów. Tym samym działalność naukowa częściowo wchodzi w obszar oddziaływań o charakterze marketingowym.
Szczególnego znaczenia nabiera zatem zachowanie równowagi pomiędzy wymogami systemów oceny a autonomią badawczą. Nauka rozwija się najpełniej wtedy, gdy może wykraczać poza aktualne kryteria i schematy, a jednocześnie pozostaje w dialogu z systemem, który ją organizuje i wspiera.
Środowisko naukowe charakteryzuje się różnorodnością stylów pracy oraz odmienną dynamiką powstawania wyników badawczych. Obok działań nastawionych na relatywnie szybkie publikowanie rezultatów funkcjonują projekty wymagające długotrwałego zaangażowania, systematycznej pracy oraz stopniowego dojrzewania koncepcji. Dotyczy to zwłaszcza badań fundamentalnych, interdyscyplinarnych i eksperymentalnych. Sztywne okresy ewaluacyjne, oparte na krótkookresowej analizie osiągnięć, mogą pozostawać w napięciu z naturą takich badań. Podobnie czynniki niezależne od samego procesu badawczego, związane z sytuacją życiową i zdrowotną, mogą w warunkach regularnej, ilościowej oceny wpływać na ocenę dorobku w sposób nieproporcjonalny do rzeczywistego potencjału i wcześniejszych osiągnięć.
Znaczenie ma także relacja między działalnością naukową a jakością kształcenia, która w dłuższej perspektywie pozostaje jednym z kluczowych czynników stabilności systemu akademickiego. Wysoki poziom dydaktyki wymaga nie tylko zaangażowania kadry, lecz także dostępu do odpowiedniej infrastruktury, laboratoriów i aktualnych treści kształcenia. Ograniczenie tych elementów może prowadzić do obniżania atrakcyjności studiów, a w konsekwencji do zmniejszenia liczby studentów. Zjawisko to pozostaje powiązane z uwarunkowaniami demograficznymi oraz potrzebą umiędzynarodowienia kształcenia.
Równolegle istotnym aspektem funkcjonowania uczelni pozostają warunki zatrudnienia pracowników. W wielu przypadkach młodzi naukowcy oraz inni pracownicy naukowo-dydaktyczni, niezależnie od wieku, przez kilka lat funkcjonują w oparciu o umowy czasowe, co wprowadza element niepewności i utrudnia podejmowanie długofalowych decyzji zawodowych i osobistych. Może to wpływać zarówno na planowanie rozwoju naukowego, jak i na poczucie bezpieczeństwa zawodowego.
Przedstawione rozważania wskazują na wielowymiarowy charakter systemu nauki, w którym współwystępują aspekty merytoryczne, organizacyjne, ekonomiczne, społeczne i instytucjonalne. Złożoność ta uzasadnia potrzebę jego analizy z wykorzystaniem podejść naukowych, umożliwiających systematyczną ocenę i weryfikację przyjmowanych rozwiązań w kontekście ich rzeczywistego oddziaływania. Ewaluacja działalności naukowej i ocena pracowników mogą być traktowane jako element procesu doskonalenia systemu pod warunkiem ich powiązania z refleksją nad skutkami wdrażanych mechanizmów.
Znaczenie ma uwzględnienie zmieniających się uwarunkowań demograficznych, ekonomicznych i organizacyjnych, które wpływają na funkcjonowanie uczelni oraz ich zdolność do realizacji zadań badawczych i dydaktycznych. Istotne staje się projektowanie rozwiązań stabilnych, a jednocześnie adaptacyjnych, umożliwiających długofalowe funkcjonowanie systemu bez nadmiernego uzależnienia od krótkookresowych wskaźników ilościowych.
Z perspektywy psychologicznej i organizacyjnej ważne jest również to, w jaki sposób system oceny oddziałuje na zachowania i postawy jego uczestników. Mechanizmy ewaluacyjne mogą wzmacniać zarówno orientację na współpracę i jakość, jak i nadmierną koncentrację na wynikach mierzalnych. Dlatego zasadne wydaje się uwzględnianie w ich projektowaniu czynników związanych z motywacją, poczuciem sprawiedliwości, przewidywalnością oraz stabilnością warunków pracy.
W tym kontekście istotne jest postrzeganie środowiska naukowego jako współtwórcy zasad jego funkcjonowania. Doskonalenie systemu oceny, mechanizmów finansowania oraz organizacji pracy wymaga uwzględnienia doświadczeń jego uczestników oraz różnorodności ścieżek rozwoju zawodowego. Podejście takie sprzyja budowaniu kultury organizacyjnej opartej na odpowiedzialności, wzajemnym zaufaniu oraz wysokich standardach etycznych. Z punktu widzenia stabilności systemu znaczenie ma również jego odporność na zmienność uwarunkowań zewnętrznych, w tym zmian o charakterze politycznym i gospodarczym. System oparty na długofalowych zasadach, uwzględniający różnorodność funkcji nauki oraz jej społeczne znaczenie, może charakteryzować się większą spójnością i przewidywalnością. Analiza funkcjonowania systemu nauki wymaga podejścia interdyscyplinarnego, obejmującego perspektywę psychologiczną, socjologiczną, ekonomiczną oraz zdrowotną. Pozwala to pełniej rozpoznać zarówno mechanizmy jego działania, jak i ich konsekwencje dla jednostek oraz całych środowisk.
Wspólnym kierunkiem dalszych działań może być dążenie do takiego modelu funkcjonowania nauki, który łączy efektywność z poczuciem sprawiedliwości, przejrzystością oraz stabilnością. System rozwijany w sposób refleksyjny i oparty na wiedzy może sprzyjać zarówno wysokiej jakości badań, jak i tworzeniu warunków umożliwiających długofalowy rozwój środowiska naukowego. Reasumując, ewaluacja i ocena pracowników wymagają nie tylko wiedzy i staranności, lecz także głębokiej odpowiedzialności etycznej, aby formułowane rozstrzygnięcia pozostawały sprawiedliwe, proporcjonalne i wolne od pochopności.
Dr inż. Paweł Knast, adiunkt, Uniwersytet Kaliski, Wydział Politechniczny
