Lubow Żwanko, Dmytro Kibkało
Portret Teodora Opęchowskiego. Fot. Aleksiej M. Iwanicki, „Харьковский Медицинский Журнал”.
Był jednym z najwybitniejszych internistów polskich na przełomie XIX i początku XX w., utalentowanym lekarzem diagnostą, profesorem medycyny na Uniwersytecie Charkowskim. Był znanym uczonym, jako jeden z pierwszych zaczął dogłębnie badać układ nerwowy i włókna nerwowe związane z żołądkiem człowieka. Genialny lekarz-naukowiec wniósł wielki wkład do światowej medycyny, stał się autorem terminu „objaw Opęchowskiego”, wpisanego do podręczników podstaw medycyny wewnętrznej. Odegrał ważną rolę w życiu charkowskiej społeczności polskiej, był człowiekiem o wielkim sercu, ulubieńcem studentów, wolontariuszem i, jak na dzisiejsze standardy, filantropem.
Teodor Opęchowski urodził się 29 maja 1853 r. we wsi Charpaczce w powiecie hajsyńskim w guberni podolskiej, w rodzinie drobnego szlachcica Mieczysława i Julii Opęchowskich. Szkołę średnią ukończył w 1871 r. w Warszawie i w tym samym roku rozpoczął studia na Wydziale Medycznym Uniwersytetu Warszawskiego. Po roku przeniósł się na Uniwersytet św. Włodzimierza w Kijowie. Było to spowodowane m.in. rusyfikatorską polityką władz uczelni.
W latach 1872–1880 Opęchowski mieszkał w Kijowie. W 1876 r. ukończył studia uniwersyteckie i został asystentem na Oddziale Lekarsko-Dermatologicznym Kijowskiego Wojskowego Szpitala Klinicznego. Brał też czynny udział w życiu naukowym Kijowa. Jednocześnie pracował jako asystent w szpitalnej klinice dermatologicznej prof. Ludwika Góreckiego, założyciela pierwszej kliniki dermatologicznej na terenie Imperium Rosyjskiego, który został mentorem utalentowanego młodego człowieka. W 1879 r. dzięki jego prośbie złożonej do Departamentu Medycznego Ministerstwa Spraw Wojskowych Teodor Opęchowski latem 1880 r. dostał skierowanie na dwuletni staż naukowy za granicą.
Teodor Opęchowski miał możliwość pracować w rozmaitych instytucjach medycznych i u boku wybitnych uczonych ówczesnej Europy, czerpiąc od nich wiedzę i doświadczenie. Pracował w klinikach Paryża, Londynu, Wiednia. W Berlinie był uczniem znanego pataloga Friedricha von Frerichsa. W Strasburgu przebywał w Instytucie Patologicznym, Instytucie Anatomicznym, Laboratorium Farmakologii Doświadczalnej Oswalda Schmiedeberga, Instytucie Fizjologicznym Friedricha Goltza i Klinice Adolfa Kussmaula. Wraz z czołowymi medykami niemieckimi prowadził badania naukowe zwłaszcza w dziedzinie zakończeń nerwowych serca. Badając fizjologię aktu połykania, wykrył skupienie zwojów na wielkich gałęziach nerwów błędnych pod błoną surowiczą w okolicy wpustu i na powierzchni żołądka (splot podsurowiczy Opęchowskiego). Wywnioskował, że w nerwie błędnym przebiegają włókna działające wielorako, wykrył anatomicznie oddzielny nerw (nervus dilatator cardiae) i wykazał istnienie osobnych nerwów (constrictores cardiae), uzyskując pierwszeństwo w rozwiązywaniu fizjologii aktu połykania.
Następnie prowadził badania naukowe w Instytucie Medycznym Uniwersytetu w Berlinie oraz w klinikach medycznych. 15 czerwca 1883 r. przedstawił wyniki badań na posiedzeniu berlińskiego Towarzystwa Fizjologów.
Kolejny rozdział życia – lata 1884−1889 – spędził w Dorpacie. Pracował na miejscowym uniwersytecie, gdzie w 1884 r. obronił rozprawę o zakończeniach nerwowych w sercu (Ein Beitrag zur Lehre von den Herznervenendigungen) i został mianowany na stanowisko docenta patologii doświadczalnej. Opęchowski mocno zaangażował się w pracę dydaktyczną. W latach 1884–1888 prowadził 20 kursów, m.in. z zakresu zakaźnych chorób dziecięcych, eksperymentalnych badań w zakresie fizjologii, wewnętrznej patologii praktycznej, dermatologii. Na jego wykłady przychodziło wielu studentów, np. w 1888 r. było ich koło 130. W 1886 r. został kierownikiem uniwersyteckiego oddziału szpitalu okręgowego.
Przedmiotem jego zainteresowań naukowych w tym okresie były przede wszystkim fizjologia nerwów, farmakologia oraz patologia eksperymentalna, zwłaszcza patologia w terapii. Opublikowane prace zostały wysoko ocenione przez naukowców. Wyniki badań zaś zostały wprowadzone do ówczesnych podręczników. Pracę O innerwacji żołądka uhonorowano nagrodą Hamburgera. Rada Uniwersytetu w Dorpacie uznała ją za najlepsze badanie naukowe z zakresu fizjologii w okresie ostatniego dziesięciolecia.
25 grudnia 1884 r. Teodor Opęchowski zawarł związek małżeński z warszawianką Stefanią Karoliną Wolff (?–1945). Ceremonia odbyła się w Warszawie w kościele parafii Wszystkich Świętych. Małżeństwo miało dwóch synów: Jerzego (ur. w 1885) i Wiktora Wiaczesława (ur. w 1891).
W latach 1889–1891 Opęchowski został zaproszony do Sankt Petersburga, gdzie w Instytucie Klinicznym Wielkiej Księżnej Jeleny Pawłowny prowadził wykłady dla lekarzy w dziedzinie neurologopatologii.
Teodor Opęchowski na kartach Albumu studenckiego. Fot. A.M. Iwanicki, 1898.
Od listopada 1891 r. trwał charkowski okres jego biografii. W nim splotły się praca naukowa, dydaktyczna i społeczna na rzecz miasta oraz miejscowej Polonii. Najpierw rodzina Opęchowskich wynajmowała mieszkanie przy ulicy Mało-Sumskiej 1 (obecnie ul. Gogola). Dzięki prywatnej praktyce został zamożnym człowiekiem i nabył własny budynek przy ul. Sumskiej 84. Dom prof. Opęchowskiego był miejscem spotkań miejscowej polskiej inteligencji. Synowie uczyli się w Gimnazjum nr 3, w ośrodku kształcenia wielu Polaków. Jerzy ukończył kurs szkolny w 1903 r. ze złotym medalem, a Wiktor w 1909 r. ze srebrnym medalem. Zdobyli następnie wyższe wykształcenie.
„Profesor Opęchowski… człowiek Zachodu w każdym calu. Często odwiedzał kliniki i zakłady naukowe na Zachodzie, był tam swoim człowiekiem, miał wśród naukowców przyjaciół, z którymi dzielił się swymi spostrzeżeniami. Lubił muzykę i malarstwo. Grał na wiolonczeli, miał w domu prawdziwą galerię obrazów, przeważnie pędzla francuskich i rosyjskich mistrzów. Był elegancki, uprzejmy, obyty” – wspominał jego rodak Wincenty Tomaszewicz.
Na Uniwersytecie Charkowskim krok po kroku zdobywał reputację wybitnego klinicysty i błyskotliwego wykładowcy. Gruntowna wiedza połączyła się z wielkim uznaniem dla nauczyciela klinicznego i szerokim rozgłosem w całej południowej Rosji dla biegłego diagnosty i doskonałego lekarza praktykującego. Dzięki cechom charakteru stopniowo pokonał nieufność kolegów i z wielkim zapałem zaangażował się w pracę dydaktyczną. Przeszedł też kilka szczebli kariery zawodowej. W styczniu 1894 r. został mianowany na stanowisko nadetatowego profesora zwyczajnego, a w maju 1903 r. – profesora zwyczajnego na Katedrze Kliniki Terapeutycznej. 4 grudnia 1912 r. powierzono mu wykładanie kursów na Katedrze Diagnostyki Medycznej oraz kierownictwo założonej przy niej Kliniki Propedeutyki.
Opęchowski prowadził wykłady z różnych działów i specjalności medycyny: dermatologii, pediatrii, diagnostyki, patologii eksperymentalnej, fizjologii, otolaryngologii, wenerologii. To wszechstronne przygotowanie uczyniło z niego nie tylko doświadczonego i komunikatywnego klinicystę, który był w stanie poruszać się wśród najbardziej skomplikowanych przypadków, lecz także świetnego wykładowcę. Pomimo wykładów był zaangażowany w działalność komisji egzaminacyjnych Wydziału Medycznego.
Podejmował starania dla polepszenia warunków nauczania studentów prowadzone przy miejskim Szpitalu Aleksandrowskim. W maju 1897 r. skierował swoje inicjatywy do Dumy Miejskiej, gdy na jednej z sesji wygłosił odczyt na ten temat. Po trudnych negocjacjach udało się mu uzbierać niezbędne środki i za zgodą władz miasta przerobić największą salę szpitalną na salę wykładową. Ponadto udało się też przebudować pomieszczenie apteki szpitalnej na laboratorium, w którym pracowali wybitni lekarze, wśród nich był profesor Charkowskiego Instytutu Weterynaryjnego Jerzy Poluta. Na zakup sprzętu Opęchowski wydał własnych 500 rubli, a na kamienną przybudowę do kliniki ofiarował anonimowo 1000 rubli. Wspierał też edukację kobiet, wykładał diagnostykę medyczną w Charkowskim Instytucie Medycznym dla Kobiet.
Jego student Stanisław Nowak, lekarz, działacz samorządowy w międzywojennej Polsce, wspominał: „Na wydziale lekarskim jednym z profesorów był Polak Teodor Opęchowski; prowadził klinikę chorób wewnętrznych na 5 kursie; wykładał dobrze… Opęchowski, demonstrując chorych, miał dar szerokiego i nieco filozoficznego ujmowania przypadków chorobowych, czem imponował swoim słuchaczom; ujmował ich również pewnemi wielkopańskiemi manierami i europejskiem obejściem się z chorymi; wysławiał się językiem potoczystym, gładkim, tak że wykład jego był zawsze bardzo zajmujący i gromadził dużą ilość studentów, studenci lubili bardzo prof. Opęchowskiego i mieli dla niego duży respekt i sentyment”.
Za swoją pracę zawodową został odznaczony szeregiem nagród państwowych: Orderem św. Stanisława II st., św. Anny II st., św. Włodzimierza III i IV st. Nosił zaszczytny tytuł rzeczywistego radcy stanu.
Budynek przy ulicy Sumska 84 w Charkowie, w którym mieszkała rodzina Opęchowskich (2021). Fot. Lubow Żwanko
Interesował się Opęchowski m.in. fizjologią nerwów, farmakologią, patologią eksperymentalną, patologią w terapii. Jako pierwszy zaczął dogłębnie badać układ nerwowy i włókna nerwowe związane z żołądkiem człowieka, poznając wszystkie komponenty tego zjawiska. Wyniki badań znalazły się w ówczesnych podręcznikach. Opublikował 27 prac (przeważnie po niemiecku), szczególnie o chorobach serca i żołądka, dzięki którym właśnie zyskał uznanie.
Był członkiem szeregu towarzystw medycznych, m.in. Towarzystwa Lekarzy Internistów w Berlinie. Podtrzymywał kontakty z polskimi kolegami, był członkiem Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego (od 1890). Brał czynny udział w działalności Charkowskiego Towarzystwa Medycznego, na którego posiedzeniach wygłaszał różne odczyty. Przedstawiał wyniki swoich badań naukowych na Międzynarodowych kongresach medycznych w Kopenhadze (1884), Wiesbaden (1889), Moskwie (1897). W 1900 r. był delegowany jako członek grupy profesorów Charkowskiego Uniwersytetu na XIII Międzynarodowy kongres medyczny w Paryżu w ramach Powszechnej Wystawy Światowej.
W 1909 r. na zjeździe rosyjskich terapeutów w Moskwie wygłosił błyskotliwy referat na temat diagnostyki lokalizacji wrzodu żołądka, gdzie dowiódł, że istnieje ścisły związek między lokalizacją punktów uciskowych w pobliżu kręgosłupa z umiejscowieniem wrzodów żołądka. Przedstawił też przejrzysty schemat tych związków. Po tym wystąpieniu w literaturze światowej zaczęto punkty uciskowe mające znaczenie w diagnostyce lokalizacji wrzodów określać jako „objaw Opęchowskiego”.
Teodor Opęchowski brał czynny udział w życiu dobroczynnym Charkowa. Regularnie współorganizował „wieczory” dla niezamożnych studentów, na których zbierano środki na ich edukację i utrzymanie. Działał w Lidze Zwalczania Gruźlicy, nieraz przekazywał środki na rzecz Towarzystwa Czerwonego Krzyża, uczniów 3. Gimnazjum Miejskiego, biednych studentów Polaków. Od października 1910 r. uczestniczył w dobroczynnej akcji inicjowanej przez Komitet Towarzystwa Pomocy Chorym Uczniom Uczelni Miasta Charkowa, przekazawszy bezpłatnie do ich wykorzystania łóżko dla studenta, na którego leczenie łożył.
Wraz ze swoim kolegą, prof. Julianem Pęskim, był jednym z filarów charkowskiej Polonii, pomysłodawcą założenia i pierwszym prezesem Polskiego Towarzystwa Charytatywnego Pomocy Biednym Osobom Wyznania Rzymskokatolickiego (1896). Jego działalność była skierowana na zbiórkę pieniędzy, organizację wypłat comiesięcznych zapomóg, poszukiwanie i oferowanie pracy bezrobotnym, otwarcie i organizację pracy szkoły dla dzieci z biednych rodzin, prowadzenie dla nich różnych innych form pomocy, nauczania rzemiosł itp. W pierwszym roku kierowania Towarzystwem Opęchowskiemu udało się zachęcić do współpracy 214 osób, a dochód Towarzystwa w 1903 r. osiągnął znaczne rozmiary – 10 tys. rubli. Przy wsparciu Opęchowskiego były organizowane imprezy, na których odbywały się zbiórki pieniędzy dla biednych rodaków.
Teodor Opęchowski zmarł 1 stycznia 1914 r. w Berlinie w klinice chirurgicznej po operacji nowotworu żołądka. Zgodnie z własną wolą został pochowany w majątku Fajsławice w ówczesnej guberni lubelskiej należącym do jego przyjaciela, profesora medycyny Józefa Florkowskiego. „(…) jego zwłoki, nie bez trudu, sprowadzono z Niemiec, jadąc przez całą Polskę, do Fajsławic. Była ostra zima, śnieg wysoki i mróz. Pociąg z trumną dojeżdżał tylko do Trawnik. Żeby trumna dotarła na cmentarz, trzeba było wykopać tunele w śniegu. W ten sposób została spełniona ostatnia wola profesora, który pokochał Fajsławice i tu pragnął spocząć po śmierci” (Adam Polski). O jego śmierci pisały gazety Warszawy, Lwowa, Charkowa.
Do Charkowa wiadomość o śmierci profesora dotarła 2 stycznia i została porównana do gromu z jasnego nieba. W kościele miejscowym odbyło się nabożeństwo żałobne w obecności licznych kolegów, studentów, przyjaciół, byłych pacjentów. Podczas ceremonii zabrzmiały utwory Fryderyka Chopina w wykonaniu orkiestry i skrzypka Konstantego Górskiego. W ormiańskiej cerkwi 8 stycznia 1914 r. dla uczczenia pamięci profesora, który przyczynił się do jej powstania, odbyła się uroczystość. Uczestniczyli w niej dziekan Wydziału Medycznego Uniwersytetu Charkowskiego Julian Pęski, lekarze, studenci i kursanci ormiańskiego pochodzenia.
4 stycznia 1914 r. odbyło się uroczyste publiczne posiedzenie Charkowskiego Towarzystwa Medycznego poświęcone pamięci Opęchowskiego. Na posiedzeniu wygłaszano przemówienia upamiętniające zasłużonego i powszechnie lubianego profesora, a także wspomnienia o nim. Uczeń profesora, wybitny charkowski terapeuta Piotr Szatiłow, powiedział: „W jego obliczu każdy mógł wiele wyczytać: nauka – pierwszorzędny uczony, Uniwersytet – świetny opiekun dobrych tradycji uniwersyteckich, Wydział Medyczny – wybitny klinicysta, lekarze – doświadczony konsultant, chorzy – humanitarny lekarz, my, uczniowie – ukochany nauczyciel, bliscy i rodzina – po prostu dobry człowiek”.
Konsultacja językowa: dr Marcin Lutomierski
Prof. dr hab. Lubow Żwanko, kierowniczka Centrum Muzealnego w Państwowym Uniwersytecie Biotechnologicznym w Charkowie
Prof. dr hab. Dmytro Kibkało, prof. Katedry Chorób Wewnętrznych i Diagnostyki Klinicznej Zwierząt w Państwowym Uniwersytecie Biotechnologicznym w Charkowie
