logo
FA 4/2021 okolice nauki

Justyna Jakubczyk

Od krytyki do zmiany

O potrzebie zmiany w polskiej edukacji pisano już nie raz. Autorka książki potrzebę tę łączy z koncepcją uznania sformułowaną przez Alexa Honnetha. To teoria zmiany społecznej, której motorem nie jest konflikt interesów, lecz moralny konflikt uprawnień i reprezentacji. Najważniejszym zadaniem jednostki jest praca nad własną tożsamością, będąca jednocześnie przejawem samorealizacji i wolności współczesnego człowieka.

Strajk szkolny z 2019 roku pokazał nam skalę rozgoryczenia polskich nauczycieli, borykających się z brakiem uznania nie tylko ze strony uczniów i rodziców, lecz także klasy politycznej. Nowak-Dziemianowicz przytacza rozmowy i teksty dydaktyków opowiadających o swoich doświadczeniach. Bezpośrednie ataki na strajkujących ze strony rodziców, dziennikarzy czy rządzących pokazały, jak nisko ceniona jest dziś praca nauczyciela. Brak szacunku do zawodu widać w zarobkach, lecz także w tym, jak potraktowano nauczycieli i szkoły podczas pośpiesznie przeprowadzonej i nieprzygotowanej „reformy” szkolnictwa.

Z innymi problemami braku uznania borykają się dydaktycy uczelni. Skarżą się na brak autonomii – niemożność realizowania własnych pasji i uzależnienie od opinii oraz oceny innych. Niedowartościowani czują się głównie pracownicy, którzy jeszcze nie doszli do tytułu profesora. Jeden z rozmówców autorki opisuje, z jak nierównym traktowaniem i brakiem wsparcia przyszło mu się zmierzyć: „Profesorowie mogą wszystko, adiunkci traktowani są jak niewolnicy”. Podstawą relacji z przełożonymi staje się lęk, który zakłóca procesy poznawcze, zmienia motywację sukcesu i osiągnięć doskonałości, która jest warunkiem pracy twórczej, w motywację zewnętrzną opartą na lęku przed karą lub dążeniu do nagrody. Sytuacji nie poprawia tzw. konstytucja dla nauki, której zarzuca się przeregulowanie działalności naukowej (kryteria ewaluacji), centralne zarządzanie pracą twórczą, nieprzewidywalność centralnych kryteriów oceny, ograniczenie kompetencji ciał kolegialnych oraz wprowadzenie do rady uczelni dużego odsetka osób spoza niej.

Niedowartościowanie dotyczy również absolwentów studiów. Często, mimo umiejętności i kompetencji, borykają się z niską płacą lub niemożnością pracy w zawodzie. Spada znaczenie studiów humanistycznych, coraz częściej krytykowanych przez „inżynierów”, którzy wskazują na „wyższość rozumu instumentalnego nad rozumem emancypacyjnym”. Wiąże się to z przesuwaniem celów edukacji z rozwoju osobistego na optymalizację wyników: zdawalność egzaminów, oceny, „zatrudnialność”, pozycję w rankingu. Tymczasem, jak tłumaczy autorka: „Ludzie dzięki edukacji i szkole muszą być zdolni do rozpoznawania opresji, dominacji, wszelkich stosowanych wobec nich praktyk zawłaszczania ich świata znaczeń, symboli, sposobów działania, podstaw dokonywanych wyborów. […] Edukacja i szkoła nastawione na rozwój, na budowanie kompetencji krytycznych nie tylko pozwolą ludziom na emancypację i upełnomocnienie. Przyniosą im uznanie, na którym budowana może być nasza jednostkowa i wspólnotowa tożsamość”.

Większość rozdziałów książki powstawało przed pandemią. Obecna sytuacja i doświadczenia edukacji zdalnej zmieniły jej podsumowanie i jeszcze bardziej uwypukliły wnioski: szkoła potrzebuje zmiany. Chociaż już wcześniej zdawaliśmy sobie sprawę z istnienia wykluczenia społecznego i z mniejszych szans edukacyjnych dzieci pochodzących z pewnych środowisk, teraz zobaczyliśmy to dużo wyraźniej. Szkoła weszła do naszych domów i stała się częścią życia całej rodziny. Tradycyjny sposób oceniania i przekazywania wiedzy stracił na znaczeniu. Konieczne jest zajęcie się całym systemem edukacji, a jego przeobrażenie według autorki powinno brać pod uwagę przestrzeń uznania i być oparte na sekwencji: krytyka – narracja – rozumienie – zmiana.

Justyna Jakubczyk

Mirosława NOWAK-DZIEMIANOWICZ, Szkoła jako przestrzeń uznania, PWN, Warszawa 2020.

Wróć