Wielokulturowa metropolia

Dotychczas nie ukazała się żadna kompleksowa publikacja o dziejach Łodzi XX stulecia. Prof. Bömelburg jest pierwszym badaczem, który podjął się stworzenia szczegółowej monografii miasta.

Jak wyglądała XX-wieczna Łódź? Można wyobrazić sobie zmęczone twarze pracowników wracających z nocnej zmiany. Fabryki zasnuwa smog dymu i pary, a przed osiedlami robotniczymi bawią się dzieci. Z jednej strony słychać jidysz, z drugiej dźwięk dzwonów wzywających na mszę.

Łódź była bowiem wieloetnicznym miastem przemysłowym, zamieszkiwanym głównie przez Żydów, Polaków oraz Niemców. Mimo różnych podziałów powstała wówczas wspólnota pluralistyczna, która miała ulec rozpadowi na grupy narodowe już w latach trzydziestych. Jak podkreśla autor, celem opisu jest ukazanie różnych form budowania kulturowo zróżnicowanej społeczności w perspektywie ogólnoeuropejskiej. Z tego względu monografia skupia się na aspekcie wielokulturowości i wielojęzyczności, przedstawiając dokładny mechanizm współpracy i rozbieżności.

Przez pewien czas Łódź była metropolią włókienniczą. Zaletą publikacji jest opis życia codziennego mieszkańców, szczególnie robotników i robotnic. Warunki egzystencjalne były niewystarczające, szczególnie dla kobiet, padających ofiarą przemocy środowiska patriarchalnego. Tak więc publikacja dotyka także aspektów społecznych.

Na szczególną uwagę zasługuje segmentacja społeczna, która rozwinęła się pod wpływem reżimu nazistowskiego. Badacz unaocznia jak zmieniło się funkcjonowanie mieszkających po sąsiedzku Niemców, Polaków i Żydów, gdy jedni uzyskali przywileje, drudzy byli zmuszeni do podporządkowania się, a trzecich całkowicie pozbawiono praw. Trzy różne grupy społeczne funkcjonowały wśród eskalacji przemocy wynikającej m.in. z polityki rasowej, a każda z nich inaczej doświadczała wojennej rzeczywistości ze względu na odmienny status przyznany przez okupanta.

W wywodzie badacz uwzględnia także powojenne przemiany. Łódź znalazła się w szczególnej sytuacji polityczno-społecznej, co ukazane jest dzięki analizie strategii władz PRL oraz realiów życia obywateli. Politycy starali się wykreować obraz Łodzi jako miasta robotniczego proletariatu, kreując wizerunek pracującej ludności jako symbol ideologii komunistycznej.

Bömelburg opisuje jak na przestrzeni lat miasto podległo pauperyzacji. Upadek przemysłu włókienniczego doprowadził do masowej likwidacji miejsc pracy, dzięki którym często zarabiały całe pokolenia robotników. Z miasta wielokulturowego, do którego migrowało wiele osób poszukujących zatrudnienia, Łódź stała się miejscem homogenicznym, z którego mieszkańcy uciekali.

Analiza oparta jest na bogatej bazie źródłowej. Autor przytacza m.in. relacje ludności, opinie badaczy oraz dokumenty archiwalne. Istotne są także ilustracje: plany, fotografie czy pocztówki. Opracowanie urozmaicają i zobrazowują nawiązania do tekstów kultury, np. twórczości Tuwima, Reymonta i Kraszewskiego. Bömelburg słusznie podkreśla istotę Ziemi obiecanej, interpretując metaforę polipa.

Monografia jest rzetelną publikacją z wyjątkowym zapleczem badawczym. Na uznanie zasługuje umiejętne połączenie wielu perspektyw: społecznej, kulturowej, ekonomicznej, politycznej, urbanistycznej… Niemniej szczegółowość opracowania może przytłoczyć czytelnika spoza środowiska akademickiego. Łódź. Historia wielokulturowego miasta przemysłowego w XX wieku stanowi ważny wkład w badania nad historią miasta, wypełniając dotychczasową lukę badawczą.

Hans-Jürgen BÖMELBURG, Łódź. Historia wielokulturowego miasta przemysłowego w XX wieku, tłum. Łukasz Marek Plęs, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkieg, Łódź 2024.