Opowieść o ideach

Pod koniec 2025 roku nakładem renomowanego wydawnictwa Springer ukazała się książka The Poznań School of Archaeology. The Origin, Growth and Significance wydana w serii Outstanding Contributions to Archaeology. Publikacja pod redakcją Arkadiusza Marciniaka, Michała Pawlety oraz Włodzimierza Rączkowskiego z Wydziału Archeologii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu stanowi pierwsze tak szerokie i pogłębione opracowanie jednego z najbardziej oryginalnych nurtów współczesnej polskiej myśli archeologicznej.

Książka ukazuje fenomen Poznańskiej Szkoły Archeologicznej – środowiska intelektualnego, które ukształtowało się w latach 70. XX wieku i do dziś pozostaje ważnym ośrodkiem refleksji nad teorią i metodologią archeologii. Szkoła ta wyrosła w poznańskim środowisku akademickim i od tego czasu jest nieprzerwanie rozwijana przez trzy pokolenia badaczy. Jej geneza wiąże się z tradycją Poznańskiej Szkoły Metodologicznej, z której zaczerpnęła liczne inspiracje widoczne w pracach jej twórców, takich jak Jerzy Kmita, Leszek Nowak i Jerzy Topolski.

Autorzy tomu, reprezentujący różne dziedziny: od archeologii, przez filozofię i historię, po antropologię kulturową, ukazują wyjątkowy charakter tej Szkoły: jej zakorzenienie w refleksji teoretycznej i logice J. Giedymina, świadome i krytyczne podejście do metod badawczych, odwagę metodologiczną przejawiającą się w formułowaniu własnych modeli interpretacyjnych oraz zdolność do twórczego przekraczania granic między naukami humanistycznymi i przyrodniczymi, w tym do integrowania perspektyw epistemologicznych i analitycznych.

Publikacja nie stanowi jedynie historycznego podsumowania, lecz przede wszystkim opowieść o ideach, które przeformułowały sposób myślenia o przeszłości widoczny w odejściu od prostych, pozytywistycznych modeli indukcyjnej rekonstrukcji przeszłości na rzecz bardziej złożonych, krytycznych i refleksyjnych jej ujęć. Ukazuje sposób, w jaki poznańskie środowisko naukowe wypracowało własny, rozpoznawalny język opisu przeszłości, łączący inspiracje filozoficzne z praktyką badań archeologicznych oraz rozwijający oryginalne narzędzia analizy teoretycznej.

Struktura tomu została zaprojektowana tak, by prowadzić czytelnika od genezy i fundamentów teoretycznych Poznańskiej Szkoły Archeologicznej, przez jej najważniejsze osiągnięcia, aż po refleksję nad jej znaczeniem i oddziaływaniem. Tom podzielony jest na trzy powiązane części i składa się z 12 rozdziałów.

W pierwszej części autorzy dyskutują intelektualne źródła tego nurtu – od inspiracji filozoficznych po program badawczy i jego kluczowe założenia. Szczególne miejsce zajmuje tu omówienie dorobku takich myślicieli, jak: Leszek Nowak, Jerzy Kmita, Jerzy Topolski czy Jan Żak, których koncepcje ukształtowały podstawy metodologiczne Szkoły i nadały jej wyraźnie antypozytywistyczny, a zarazem analityczny charakter.

Druga część książki ukazuje bogactwo podejść badawczych rozwijanych w ramach Poznańskiej Szkoły Archeologicznej, ze szczególnym uwzględnieniem dorobku Profesor Danuty Minty-Tworzowskiej. Czytelnik otrzymuje wgląd w różnorodne pola refleksji: od teorii i metodologii archeologii, przez zagadnienia dziedzictwa i jego ochrony, po interpretacje symboliki, czasu i kultury w społeczeństwach pradziejowych. Przedstawiony zostaje zarówno wkład poszczególnych badaczy, jak i szersze nurty, które współtworzą spójną, choć wewnętrznie zróżnicowaną tradycję badawczą, rozwijaną i reinterpretowaną przez kolejne pokolenia archeologów.

Część trzecia przenosi uwagę na recepcję i znaczenie Szkoły w szerszym, międzynarodowym kontekście. Autorzy analizują jej wpływ na rozwój archeologii i nauk pokrewnych, wskazując, w jaki sposób wypracowane w Poznaniu podejścia przyczyniły się do przekształcenia sposobów interpretowania przeszłości. Podkreślona zostaje także specyfika tej tradycji, rozwijanej przez lata częściowo poza głównym nurtem zachodniej archeologii, co pozwoliło na wypracowanie oryginalnej perspektywy lokującej się pomiędzy podejściem humanistycznym a przyrodniczym.

Jest to publikacja skierowana zarówno do specjalistów, jak i czytelników zainteresowanych rozwojem myśli humanistycznej. Stanowi zaproszenie do poznania szkoły, która – choć zakorzeniona lokalnie – wywarła wpływ daleko wykraczający poza granice Polski i wpisała się w historię światowej myśli archeologicznej.

The Poznań School of Archaeology. The Origin, Growth and Significance, red. Arkadiusz MARCINIAK, Michał PAWLETA, Włodzimierz RĄCZKOWSKI, Springer 2025.