Miasta w dziejach świata

„To jest długofalowa praca, w międzyczasie pisze się inne rzeczy, artykuły, książki, a to jest dzieło – powiem nieskromnie – wieloletnie” – tak prof. Janusz Słodczyk scharakteryzował swoje długotrwałe badania, których efektem jest wydana w 2024 roku monumentalna, ponad 800-stronicowa książka pt. Planowanie i budowa miast w dziejach świata. Historia urbanistyki. Dwanaście lat wcześniej ukazała się również obszerna praca tego autora pt. Historia planowania i budowy miast, która w założeniu miała być przeznaczona dla studentów urbanistyki i pokrewnych kierunków studiów. Nowa książka stanowi jej rozszerzenie, uzupełnienie i zarazem podsumowanie. Adresatami znów mogą być studenci, ale interesująca i przystępna forma prezentowania badań naukowych, wartka narracja, bogaty materiał ilustracyjny, składający się z ponad 400 zdjęć wykonanych głównie przez autora oraz z wielu planów i rysunków autorstwa Jarosława Oglęckiego, to wszystko sprawia, że książkę można polecić każdemu czytelnikowi zainteresowanemu zagadnieniami urbanistyki i architektury.

Autor proponuje sugestywną podróż poprzez różne epoki historyczne, kontynenty, strefy o zróżnicowanym klimacie i krajobrazie naturalnym, nie skupiając się tylko na europocentrycznej wizji urbanistyki. Zaczynamy więc od ośrodków protomiejskich – Jerycha i anatolijskiego Çatal Hüyük, odwiedzamy miasta najstarszych cywilizacji rozwijających się w dolinie Tygrysu i Eufratu, w Egipcie, w Dolinie Indusu i rzeki Huang-Ho, w Mezoameryce i Andach. Śledzimy także rozwój miast europejskich, wyrosłych często na bazie castrum romanum – warownych obozów tworzonych na rozległym obszarze dawnego Imperium Rzymskiego. Nie każdy czytelnik jest świadomy, że takiej genezy możemy doszukać się np. w przypadku Wiednia, Kolonii, Paryża czy Londynu.

Analizując kolejne epoki, w których miasta europejskie ulegały przekształceniom, poczynając od średniowiecza, aż do okresu po II wojnie światowej, i odnosząc je do czasów współczesnych, natrafiamy na zagadkowy palimpsest. Czytelnik ma możliwość zmierzenia się z interesującymi zagadnieniami: jak we współczesnej tkance miejskiej odnaleźć powidoki dawnych układów urbanistycznych; co wnoszą i jak przenikają się poszczególne epoki, w których kształtowana była przestrzeń miast. Z kolei rozszerzając perspektywę o inne kontynenty, śledząc dokonania budowniczych miast cywilizacji prekolumbijskich czy dalekowschodnich, można pozostawać pod wrażeniem osiągnięć architektów i zarazem urbanistów działających niegdyś na obszarach, którym dziś często przypisuje się status „krajów trzeciego świata”. Przy okazji narzuca się porównanie z architekturą kolonialną, stanowiącą na ogół odzwierciedlenie idei przeszczepienia europejskich wzorców na tereny o innej kulturze i innej tradycji w zakresie budownictwa. I znów, przyglądając się architekturze kolonialnej różnych ośrodków, można określić z dużą dozą pewności, z jakich europejskich państw, a w niektórych przypadkach nawet miast, wywodzili się kolonizatorzy i jakie wzorce architektoniczno-urbanistyczne były im szczególnie bliskie. To wszystko zostało zapisane w tkankach poszczególnych miast.

Osobne zagadnienie stanowi bardzo niejednolita urbanistyka kontynentu Afrykańskiego, gdzie oprócz ośrodków miejskich, których postać jest zdeterminowana przez właściwe kulturze islamskiej założenia architektoniczne i przestrzenne, istnieją także ośrodki położone w Afryce subsaharyjskiej, o odmiennym charakterze, często usytuowane przy dawnych szlakach handlowych, oraz miasta, w których polityka kolonialna miała decydujący wpływ na sposób kształtowania przestrzeni.

Obszerna książka napisana jest w sposób bardzo syntetyczny, zawiera ogromną ilość informacji, przy czym wyniki rzetelnie prowadzonych badań naukowych podane są w przystępnej formie.

Janusz SŁODCZYK, Planowanie i budowa miast w dziejach świata. Historia urbanistyki, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole 2024.