logo
FA 3/2022 okolice nauki

Bogdan Bernat

Rzemieślnik nauki

Rzemieślnik nauki 1

Zapomniana nieco w naszej w historiografii postać historyka mediewisty Karola Potkańskiego (1861-1907) ukazywana była przy okazji badań nad początkami państwa polskiego. Potkański był bowiem autorem dzieł: Napis grobowy Bolesława Chrobrego, Postrzyżyny u Słowian i Germanów, Geneza organizacji grodowej, O pierwotnym osadnictwie w Polsce, Lachowie i Lechici czy Kraków przed Piastami.

Bardziej chyba jest znany z anegdoty, która obrosła legendą, o tym jak nadano mu stopień naukowy doktora. Wcześnie osierocony przez rodziców i wychowywany przez wuja Juliana Malczewskiego, wraz z jego synem, późniejszym malarzem Jackiem, zawsze prawie chory, o tendencjach neurastenicznych i jakby nieprzystosowany do czasów mu współczesnych, zdołał zachwycić rozległością wiedzy i pracowitością środowisko historyczne Uniwersytetu Jagiellońskiego. Podkreślić trzeba, że „Carlo” – jak nazywała go krakowska bohema – pozostawał głównie autodydaktą, indywidualistą zarówno w zdobywaniu wiedzy, jak i w szukaniu odpowiedniej dla poznawanego zagadnienia metody historycznej refleksji. Wypracował własne sposoby argumentowania i prezentowania wyników, tyle że niestety prawie zawsze dość wąskiemu gronu. Rozprawa Postrzyżyny u Słowian i Germanów, która ukazała się drukiem w 1895 r., została zauważona przez krakowskich historyków. Zaproponowano Potkańskiemu, by stanął przed komisją egzaminacyjną, jednak obezwładniająca go neurastenia niweczyła wciąż te zamiary. Wówczas grono profesorskie zorganizowało kolację, podczas której nic niepodejrzewający Potkański wdał się w rozmowę z „przypadkowymi” gośćmi, profesorami. Pod koniec kolacji dziekan oznajmił młodzieńcowi, że właśnie zdał celująco egzamin doktorski.

Do krakowskiej szkoły historycznej Potkański wprowadził nowe metody badawcze, np. topograficzną, opierającą się na badaniach planów wsi. Odwoływał się również do wyników osiągniętych przez nauki społeczne, etnografię i socjologię, dążąc do wykrycia prawidłowości rozwojowych w dziejach osadnictwa, historii ustrojowej i gospodarczej. W pracach poświęconych dziejom osadnictwa na Podhalu, Kurpiach czy Puszczy Radomskiej opierał się na gruntownej analizie map topograficznych i katastralnych oraz odnajdowaniu szczególnego kontekstu procesów osadniczych w ogólnych typach rozwoju ekonomicznego społeczeństw, stosując w badaniach analogię i retrogresję. Był badaczem pedantycznym, rzemieślnikiem nauki, który wielokrotnie swoje prace poprawiał i przepisywał. Zasadniczo miały one charakter analityczny, choć nie brakowało monografii. Nie był może mistrzem słowa na miarę pisarskich dokonań Szajnochy, Kubali czy Askenazego. Bliżej było mu do kondensacji problemu i dogłębnej analizy właściwej badaniom przyrodników. Trudno jednak bez Potkańskiego wyobrazić sobie rozwój historii gospodarczej Polski. Jego zasługą było zainspirowanie historyków tematyką gospodarczą.

Potkański – jak uzasadnia Andrzej Kobak – ożywił środowisko krakowskich historyków. Na przełomie stuleci zapanował tu na chwilę zastój i osłabienie pędu poznawczego jego czołowych postaci. Michał Bobrzyński zajął się działalnością polityczną, Stanisław Smolka po napisaniu Mieszka Starego (1881) oraz Kiejstuta i Jagiełły (1888) na 20 lat zamilkł, a strudzeni pracą Franciszek Piekosiński i Wincenty Zakrzewski nie mieli już dawnej energii i zapału do odkrywania przyszłości. Młodsze pokolenie historyków krakowskich, Kazimierz Morawski, Jan Fijałek, Aleksander Ludwik Birkenmajer, unikało politycznego rozrachunku z przeszłością i kontynuując metodologicznie pozytywistyczno-krytyczne stanowisko szkoły krakowskiej, przeszło na pozycję wyświetlania historii kultury i nauki. Jedynie Potkański wnosił nowy powiew metodologiczny i tematyczny, dowartościowując metodę indukcyjną i uzupełniając krytykę źródła pisanego o rezultaty odkryć archeologicznych. Jego nowatorskie poczynania przerwała niestety zbyt rychła śmierć.

Bogdan Bernat

Andrzej KOBAK, Karol Potkański w życiu i nauce (1861-1907). Między tradycją a modernizacją, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2021.

Wróć