logo
FA 3/2021 W stronę historii

Michał Musielak

W niesprzyjających warunkach

W niesprzyjających warunkach 1

Ppłk prof. Antoni Tomasz Jurasz – organizator i pierwszy dziekan Polskiego Wydziału Lekarskiego przy Uniwersytecie w Edynburgu

Fenomen Polskiego Wydziału Lekarskiego w Edynburgu jest szczególny, bowiem pokazuje, że nauczanie tej profesji może się powieść również w warunkach skrajnie niesprzyjających. Tak się w najnowszych dziejach polskiej medycyny zdarzyło kilkakrotnie. Raz w Edynburgu oraz równolegle w Warszawie pod okupacją hitlerowską, gdzie funkcjonowały Wydział Lekarski tajnego Uniwersytetu Ziem Zachodnich i fakultet medyczny Uniwersytetu Warszawskiego.

Obchody stulecia utworzenia Uniwersytetu Poznańskiego w maju 2019 r. zaowocowały szeregiem okolicznościowych publikacji ukazujących dzieje tej zasłużonej uczelni, a także szkół i instytucji z niej się wywodzących. Również Uniwersytet Medyczny w Poznaniu celebrował ten jubileusz, bowiem swymi korzeniami sięga Wydziału Lekarskiego UP, który został uruchomiony w 1920 r. Właśnie podczas obchodów stulecia Uniwersytetu Poznańskiego grono poznańsko-szkockich badaczy postanowiło uczcić osiemdziesięciolecie powstania Polskiego Wydziału Lekarskiego w Edynburgu, którego kreatorami byli w znacznym stopniu przedwojenni poznańscy akademicy. Rezultatem wspólnej pracy jest publikacja pt. Polski Wydział Lekarski w Edynburgu (1941-1949) – miejsce edukacji poznańskich lekarzy. Historia – tradycja – współczesność, wydana okazale przez oficynę UMP. Autorzy założyli, iż celem książki ma być z jednej strony przypomnienie (poprzez tekst i obraz) historii Polskiego Wydziału Lekarskiego, z drugiej strony ukazanie rozwoju kontaktów między Uniwersytetem Medycznym w Poznaniu a Uniwersytetem w Edynburgu. Ta żywa dzisiaj współpraca poznańskiego ośrodka akademickiego ze Szkocją opiera się na niezwykłym fenomenie, jakim był przypadek The Polish School of Medicine at the University of Edinburgh.

W wyniku dramatycznych wydarzeń podczas II wojny światowej wielu profesorów, wykładowców i studentów Uniwersytetu Poznańskiego zginęło, inni zaś podjęli działania na rzecz kontynuacji kształcenia na poziomie wyższym. Taką instytucją pod okupacją niemiecką był tajny Wydział Lekarski Uniwersytetu Ziem Zachodnich w Warszawie, zaś na wychodźstwie – Polski Wydział Lekarski przy Uniwersytecie w Edynburgu. Jego twórcą i pierwszym dziekanem był prof. Antoni Tomasz Jurasz (1882-1961), przed wojną kierownik poznańskiej Kliniki i Katedry Chirurgii, a także prorektor Uniwersytetu Poznańskiego w latach 1927–1929. Mając poparcie władz polskich na uchodźstwie, jak również przychylność władz brytyjskich, prof. Jurasz doprowadził do otwarcia 22 marca 1941 r. Polskiego Wydziału Lekarskiego w Edynburgu, stanowiącego w istocie autonomiczną uczelnię, opartą na przedwojennej ustawie o szkołach akademickich z 15 marca 1933 r.

Niewątpliwie powierzenie misji tworzenia PWL prof. Juraszowi nie było przypadkowe. Oprócz tego, że nakreślił koncepcję kształcenia polskich medyków w Szkocji, posiadał duże doświadczenie na polu kierowania jednostkami edukacji medycznej, był bowiem już dziekanem Wydziału Lekarskiego UP w latach 1925-1927. Ponadto, jako pół-Brytyjczyk (jego matka Karolina, z domu Gaspey, była Angielką), a także asystent w latach 1908-1910 w jednym ze szpitali londyńskich, jak mało kto z Polaków znał specyfikę funkcjonowania służby zdrowia w Wielkiej Brytanii.

Wybitni absolwenci

Publikacja podzielona jest na dwie części. W pierwszej, bogato ilustrowanej zdjęciami z epoki, zarysowano genezę i rozwój Polskiego Wydziału Lekarskiego w latach 1941–1949, a także ukazano rolę wykładowców oraz losy studentów wywodzących się z Uniwersytetu Poznańskiego. W opracowaniu wykorzystano relacje wykładowców PWL, w szczególności Antoniego T. Jurasza, Jakuba Rostowskiego i Wiktora Tomaszewskiego, a także uwzględniono ustalenia dotychczasowej historiografii. Z kolei druga część publikacji jest próbą opisania rozwoju kontaktów, od lat pięćdziesiątych do współczesności, między Akademią Medyczną i Uniwersytetem Medycznym w Poznaniu a Uniwersytetem w Edynburgu.

Książkę cechuje wyeksponowanie osobowości wykładowców i studentów PWL związanych z Uniwersytetem Poznańskim. Warto przypomnieć, że na Polskim Wydziale Lekarskim przez osiem lat, do 1949 r, podjęło studia 337 studentów, w przeważającej większości kontynuujących edukację rozpoczętą w Polsce przed wybuchem wojny. Wprawdzie gros słuchaczy stanowili studenci w mundurach, niemniej w przededniu zakończenia wojny prawie jedna trzecia nie była żołnierzami. Inną cechą PWL była duża liczba kobiet, tak wśród słuchaczy wojskowych, jak i cywilnych. Na przykład w roku akademickim 1944/1945 wśród grona 167 studentów wojskowych było także 20 kobiet. Jeszcze więcej studentek znalazło się w gronie słuchaczy cywilnych (63 panie), zaś w sumie płeć piękna stanowiła prawie 26% ogółu studiujących na PWL.

W ciągu ośmiu lat istnienia wydziału dyplom lekarza zdobyło 227 osób, zaś 19 medyków uzyskało stopień doktora medycyny. Niestety nie spełniło się marzenie słuchaczy Polskiego Wydziału Lekarskiego o powrocie do Polski, bowiem ponad 90% z nich nie zdecydowało się na powrót do kraju, głównie ze względów politycznych. Po zakończeniu wojny, mimo początkowych trudności, większość absolwentów PWL znalazła pracę w Wielkiej Brytanii, a także w USA, Kanadzie, Australii, a nawet w Nowej Zelandii. Niektórzy osiągnęli wysoką pozycję akademicką, jak np. dr Łukasz Kulczycki, absolwent z 1944 r., po latach profesor Georgetown University, pionier badań w zakresie mukowiscydozy. Także nieliczni absolwenci, którzy wrócili do kraju, odnieśli sukces zawodowy i naukowy, jak prof. Antoni Kępiński, absolwent PWL z 1946 r., prekursor psychoterapii indywidualnej i grupowej w Polsce.

Kadra z pięciu przedwojennych ośrodków

W niesprzyjających warunkach 2

Uroczystość otwarcia Polskiego Wydziału Lekarskiego przy Uniwersytecie w Edynburgu 22 marca 1941 r. Stoi prezydent RP Władysław Raczkiewicz, obok siedzą wicekanclerz Uniwersytetu w Edynburgu Sir Thomas Holland (w środku) i Lord Provost Edynburga Sir Henry Steele

Niewątpliwie wysoki poziom edukacyjny zawdzięczał PWL kadrze wykładowców, którzy w większości dotarli do Edynburga, pokonując trasę przez Węgry, Rumunię oraz Francję. Jej trzon stanowiło, obok profesorów Uniwersytetu Edynburskiego, 37 profesorów, adiunktów i asystentów wywodzących się z pięciu przedwojennych ośrodków akademickich: Warszawy, Krakowa, Lwowa, Wilna oraz Poznania. Z Uniwersytetu Poznańskiego rekrutowało się prawie 28% nauczycieli akademickich. Obok wspomnianego prof. Jurasza, w gronie „poznańskich” nauczycieli akademickich PWL wyróżniali się: prof. Adam Straszyński, dermatolog, prof. Leon Lakner, stomatolog czy dr Jarosław Iwaszkiewicz, otolaryngolog, po wojnie twórca i długoletni kierownik Katedry i Kliniki Chorób Uszu, Nosa, Gardła i Krtani Akademii Medycznej w Gdańsku.

Szczególnie zasłużoną postacią dla PWL w Edynburgu był doc. Wiktor Tomaszewski (1907-1995), poznański internista, który wracając w sierpniu 1939 r. z USA do Polski okrętem „Piłsudski”, ostatecznie wysiadł na brzeg w Szkocji. Po wojnie, mimo propozycji objęcia stanowisk akademickich, nie wrócił do kraju i pozostał w Wielkiej Brytanii, będąc tam wieloletnim depozytariuszem i propagatorem wiedzy o Polskim Wydziale Lekarskim. Dzięki jego działalności w Edynburgu powołano do życia program stypendialny, z którego skorzystało wielu studentów i pracowników wydziałów lekarskich w kraju. Utrzymywał także bliskie relacje ze środowiskiem medycznym w Poznaniu, ofiarowując mu w 1985 r., z okazji przyznania doktoratu honorowego Akademii Medycznej, wspaniały album zdjęć, dokumentujących działalność Polskiego Wydziału Lekarskiego w Edynburgu.

W niesprzyjających warunkach 3

Studenci Polskiego Wydziału Lekarskiego przy Uniwersytecie w Edynburgu podczas wykładu z biochemii.
W pierwszym rzędzie, druga od lewej Wanda Piłsudska

Sadzę, że właśnie ilustracje są dużym walorem książki. Autorom udało się pozyskać z archiwów, jak i z kolekcji prywatnych, kilkaset oryginalnych fotografii, z których prawie dwieście zamieszczono w publikacji. Szczególnie cenne są zdjęcia prawie wszystkich wykładowców polskich i brytyjskich, a także „poznańskich” studentów, którzy stanowili prawie jedną czwartą słuchaczy, po studentach wywodzących się z Uniwersytetu Józefa Piłsudskiego w Warszawie, z Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, wreszcie z Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Najmniej było na PWL słuchaczy, którzy zaczęli edukację medyczną na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie. Poza przeważającą grupą studentów wywodzących się z przedwojennych polskich wydziałów lekarskich na PWL kontynuowało edukację również wielu słuchaczy fakultetów medycznych z innych krajów, w tym najwięcej Polaków studiujących we Francji. Sporą wreszcie grupę stanowili w Edynburgu akademicy, którzy zaczęli przed wojną studiować inne kierunki, na przykład weterynarię czy farmację.

Idea przeniesienia do Polski

Ważną częścią publikacji jest rozdział poświęcony związkom i kontaktom Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu z Uniwersytetem w Edynburgu po II wojnie światowej. Właściwie symbolicznym aktem zamykającym funkcjonowanie Polskiego Wydziału Lekarskiego w Edynburgu było uroczyste odsłonięcie 16 listopada 1949 r. tablicy pamiątkowej na dziedzińcu Medical Buildings, dokonane przez ostatniego dziekana, prof. Jakuba Rostowskiego. Jeszcze trzy lata wcześniej prof. Jurasz próbował przenieść do Polski powiązany z PWL Szpital im. Ignacego Jana Paderewskiego w Edynburgu. Miał on stanowić podstawę do zorganizowania w kraju nowoczesnego instytutu medycznego służącego szkoleniu, zarówno przed– jak i podyplomowemu, polskich lekarzy. W trakcie dwóch podróży odbytych w 1946 r. udało się prof. Juraszowi przenieść z Edynburga do kraju tylko ruchome wyposażenie, które stało się bazą sprzętową nowego szpitala w Oświęcimiu. Kolejne transporty sprzętu medycznego ze Szkocji do Polski uzupełniły wyposażenie Szpitala św. Adalberta w Opolu oraz Szpitala św. Józefa w Poznaniu, jak również zwiększyły arsenał przeciwgruźliczy placówek medycznych w centralnej Polsce.

Generalnie jednak idea przeniesienia Polskiego Wydziału Lekarskiego do kraju, jako zalążka nowej akademii medycznej, spaliła na panewce. Przyczyny fiaska tej koncepcji były głównie natury politycznej. Władze komunistyczne wysuwały bowiem oskarżenia pod adresem twórców PWL, w tym także wobec prof. Jurasza, traktując ich jako reprezentantów rządu londyńskiego, wrogo nastawionego do nowego ustroju w Polsce. W istocie dopiero w latach sześćdziesiątych kontakty między środowiskiem akademickim w Poznaniu a środowiskiem absolwentów PWL w Wielkiej Brytanii nabrały kolorytu. Okazją były kolejne jubileusze powstania PWL uroczyście obchodzone w Edynburgu, na które zapraszano absolwentów z całego świata, a także z Polski. Dla środowiska poznańskiego ważną cezurą było sprowadzenie w 1977 r. prochów prof. Jurasza, który zmarł nagle w Nowym Jorku w 1961 r. Pamięć o nim, a także działania środowiska absolwentów PWL, ze wspomnianym doc. Tomaszewskim na czele, doprowadziły do stworzenia funduszu pod nazwą The Polish School of Medicine Memorial Fund, z którego skorzystało wielu utalentowanych studentów i pracowników naukowych z wydziałów lekarskich w Polsce. Także ze strony szkockiej przyjechało do Poznania kilkunastu wykładowców, którzy wygłosili wykłady w ramach cyklu Professor Antoni T. Jurasz Lectureship, upamiętniającego postać pierwszego dziekana PWL.

Z perspektywy historii medycyny fenomen Polskiego Wydziału Lekarskiego w Edynburgu jest szczególny, bowiem pokazuje, że nauczanie tej profesji może się powieść również w warunkach skrajnie niesprzyjających. Tak się w najnowszych dziejach polskiej medycyny zdarzyło kilkakrotnie. Raz w Edynburgu, w postaci Polskiego Wydziału Lekarskiego, oraz równolegle w Warszawie, pod okupacją hitlerowską, gdzie funkcjonowały zarówno Wydział Lekarski tajnego Uniwersytetu Ziem Zachodnich, jak i fakultet medyczny Uniwersytetu Warszawskiego.

W niesprzyjających warunkach 4Na kanwie omawianej publikacji nasuwa się również pytanie o okoliczności, jakie musiały zaistnieć, by takie przedsięwzięcie mogło się powieść. Odpowiedź w znacznym stopniu można uzyskać dzięki analizie genezy i historii PWL w Edynburgu, która pokazuje, że w sytuacji dramatycznej społeczeństwo polskie podejmuje działania, które przynoszą niekiedy zaskakujące, ale kapitalne rezultaty. Nie ulega wątpliwości, że kazus Polskiego Wydziału Lekarskiego w Edynburgu na trwałe wpisał się w dzieje polskiej medycyny, a także w historię Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu.

Błażej MĘCZEKALSKI, Michał MUSIELAK, Ewa SUMELKA, Maria DŁUGOŁĘCKA-GRAHAM, Polski Wydział Lekarski w Edynburgu (1941-1949) – miejsce edukacji poznańskich lekarzy. Historia – tradycja – współczesność, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu, Poznań 2020.

Prof. dr hab. Michał Musielak, kierownik Katedry Nauk Społecznych i Humanistycznych Wydziału Nauk o Zdrowiu Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu

Wróć