logo
FA 3/2021 informacje i komentarze

Mariusz Karwowski

Strategia niedoskonała

Realizacja strategicznych programów badań naukowych w latach 2011–2020 przyczyniła się do rozwoju kadr naukowych, lecz nie wpłynęła istotnie na realizację celów polityki naukowej państwa – oceniła Najwyższa Izba Kontroli po audycie w Narodowym Centrum Badań i Rozwoju.

Instytucja ta, będąca obecnie pod nadzorem Ministerstwa Rozwoju, Pracy i Technologii, a w badanym okresie – Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, realizowała pięć programów: STRATEGMED (3 konkursy, 340 złożonych wniosków, 44 skierowane do finansowania), BIOSTRATEG (3/249/38), TECHMATSTRATEG (3/122/32), GOSPOSTRATEG (1/79/30) i INFOSTRATEG (do czasu zakończenia kontroli nie przeprowadzono konkursów). Dotyczyły chorób cywilizacyjnych; środowiska naturalnego, rolnictwa i leśnictwa; nowoczesnych technologii materiałowych; społecznego i gospodarczego rozwoju kraju oraz zaawansowanych technologii informacyjnych, telekomunikacyjnych i mechatronicznych. Ich łączny budżet wyniósł 2,3 mld zł, z czego najwięcej pochłonął STRATEGMED (800 mln zł), a pozostałe po 500 mln zł. Z tej puli NCBR dofinansowaniem objęło 166 projektów o łącznej wartości 1,8 mld zł.

Oprócz wzrostu liczby nowych zespołów badawczych, uzyskanych stopni naukowych, publikacji i cytowań, ich efektów nie widać – ocenili kontrolerzy. „Inne wskaźniki, jak np. liczba przedsiębiorstw utworzonych do komercjalizacji nowych rozwiązań, zwiększenie przychodów ze sprzedaży lub licencji praw własności przemysłowej bądź wzrost nakładów na działalność badawczo-rozwojową (B+R) podmiotów pozabudżetowych zrealizowano w niewielkim stopniu” – czytamy w raporcie.

Najsurowszą ocenę wystawiono programowi STRATEGMED, którego cele i wskaźniki zostały opracowane nieprawidłowo, wskutek czego zasadniczy postęp w zwalczaniu chorób cywilizacyjnych oraz medycyny regeneracyjnej na bazie jego wyników, będzie trudny lub niemożliwy do osiągnięcia. Co więcej, uzyskane rozwiązania cechuje niska innowacyjność. Zastrzeżenia NIK budzą także programy TECHMATSTRATEG i BIOSTRATEG, przy opracowaniu których NCBR nie określiło wszystkich wymaganych ryzyk. Z kolei GOSPOSTRATEG i INFOSTRATEG przygotowano rzetelnie i prawidłowo, jednak w wyniku audytu okazało się, że w tym pierwszym doszło do niezgodnego z ustawą o NCBR przyznania dofinansowania w wysokości 4,84 mln zł.

Kontrolerzy wytknęli NCBR naruszenie przepisów w zakresie kontroli projektów, obsługi komitetów sterujących i weryfikacji raportów z realizacji badań. Centrum powierzyło te zadania odrębnemu pomiotowi – NCBR+ sp. z o.o., co w ocenie NIK mogło ograniczyć obiektywizm działań dotyczących programów strategicznych. Dodatkowo NCBR naruszało własne procedury wewnętrzne i zasady zarządzania programami strategicznymi, m.in. powoływało ich koordynatorów bez przeprowadzenia otwartego konkursu (2 przypadki) oraz dopuszczało do konfliktu interesów poprzez niewyłączenie się członków komitetów sterujących z udziału w ocenie merytorycznej projektów i ich zmian (3 przypadki).

„Nie osiągnięto też wszystkich oczekiwanych wskaźników, a ich wartości wykazywane w rocznych sprawozdaniach oparte były na niezweryfikowanych, a więc mało wiarygodnych deklaracjach wykonawców. NCBR nie porównywało również danych o wskaźnikach z poprzednim okresem sprawozdawczym, co wykluczało analizę tendencji wzrostowej lub spadkowej, ustalenie jej przyczyn i ewentualną reakcję na niekorzystne zjawiska” – raportują inspektorzy NIK. I dodają, że ministerialna agencja nierzetelnie monitoruje realizację założeń i harmonogramów, co wyklucza bieżącą ocenę programów i ewentualne reakcje w postaci działań naprawczych. Kontrolerzy nie mieli uwag co do zakupionej lub wytworzonej w projektach aparatury, która była wykorzystywana zgodnie z przeznaczeniem. Dziesięciu skontrolowanych przez NIK wykonawców projektów w prawidłowy sposób utworzyło też konsorcja naukowe i wydatkowało przyznane środki. Wśród przykładów nieprawidłowości po stronie wykonawców raport wymienia m.in.: niezapewnienie wkładu własnego partnerów konsorcjum (Pomorski Uniwersytet Medyczny), niezgodne z umową wnioski patentowe i o ochronę praw (Wojskowy Instytut Techniki Inżynieryjnej), ryzyko niezrealizowania projektu na skutek utraty partnera przemysłowego (Politechnika Warszawska). Tylko w przypadku Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu nie stwierdzono żadnych uchybień.

Udział finansowy przedsiębiorców w projektach realizowanych z programów strategicznych był nikły. Wyniósł łącznie 0,27 mld zł, podczas gdy w kosztach Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój 2014–2020 przedsiębiorcy partycypowali na poziomie 9,31 mld zł.

W raporcie krytycznym okiem spojrzano na działania nadzorującego NCBR ministra, który nie w pełni weryfikował zasadność planowanych przez Centrum kosztów realizacji i obsługi programów, a ponadto nie dokonywał weryfikacji kosztów, przyjmując, że obsługa poszczególnych zadań wynosi tyle samo. Choć przygotowaniem Krajowego Programu Badań wskazującego strategiczne kierunki zajmował się Komitet Polityki Naukowej, szef resortu nie korzystał jednak z opinii i konsultacji tego ciała.

„Minister nie przeprowadził też ewaluacji KPB, co byłoby celowe w kontekście prac nad nowym dokumentem strategicznym – polityką naukową państwa. W rezultacie nie miał wiedzy, w jaki sposób ogłoszone na podstawie KPB programy badań wpłynęły na realizację polityki naukowej państwa” – zauważono w raporcie.

NIK wnioskuje do ministra nauki o zwiększenie nadzoru nad przygotowaniem, realizacją i obsługą programów strategicznych przez NCBR, szczególnie pod względem finansowym oraz liczby przeprowadzanych w Centrum kontroli. Ponadto powinien dokonać kompleksowej oceny efektów Krajowego Programu Badań i wykorzystać jej wyniki w pracach nad założeniami polityki naukowej państwa.

Wśród zaleceń dla NCBR znalazły się m.in.: rzetelne przygotowywanie strategicznych programów badań naukowych i prac rozwojowych oraz konkursów, wypłata środków zgodnie z harmonogramami płatności, przyznawanie środków na podstawie pozytywnie zaopiniowanych wniosków wykazanych na liście rankingowej.

Mariusz Karwowski

Wróć