logo
FA 3/2021 informacje i komentarze

Krzysztof Ciepliński

Cytowani a doceniani

Ponieważ zestawienie S6, o którym pisałem w „Forum Akademickim” trzy miesiące temu, zawierające informacje o 2% autorów 176 poddyscyplin o najwyższym długookresowym (za lata 1996-2019) złożonym indeksie cytowań, było często przedstawiane jako lista najlepszych naukowców, więc spróbujemy teraz sprawdzić, czy jest to uprawnione. A dokładniej przyjrzymy się korelacji tego zestawienia z powszechnie uznanymi w polskiej nauce wyróżnieniami: pozyskaniem grantu ERC, zdobyciem Nagrody FNP i uzyskaniem członkostwa PAN.

Granty ERC

Laureaci grantów (wg. ich dziedziny) ERC z polskich instytucji w zestawieniu S6

Granty Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych (European Research Council) zapewniają ich beneficjentom międzynarodowy prestiż i wysoki budżet (np. w przypadku Advanced Grant sięga on 2,5 mln euro z możliwością zwiększenia o dodatkowy milion), zabiegają więc o nie najlepsze europejskie instytuty badawcze i uczelnie. Od 2007 roku Rada wybrała do finansowania już ok. 12 tys. projektów, z czego jedynie 45 (taka liczba grantów wraz z ich wykazem znajduje się na stronie Krajowego Punktu Kontaktowego PR Horyzont Europa, wg. innych źródeł jest ona nawet nieco mniejsza) w polskich jednostkach (przede wszystkim w Uniwersytecie Warszawskim i instytutach Polskiej Akademii Nauk). Z trzech podstawowych rodzajów grantów, tzn. Starting Grant, Consolidator Grant i Advanced Grant, dwa pierwsze przeznaczone są dla naukowców z mniejszym doświadczeniem (odpowiednio 2-7 i 7-12 lat po doktoracie), a trzeci dla doświadczonych uczonych o ugruntowanej już pozycji w świecie nauki. Warto podkreślić przy tym szeroki zakres dyscyplinarny (z zasadniczym podziałem na trzy dziedziny, choć wysoko cenione i finansowane – w szczególności w ramach Synergy Grants – są także projekty interdyscyplinarne) grantów ERC oraz międzynarodowy charakter oceny projektów i podejmowania decyzji o ich finansowaniu. W kontekście cytowań interesująca jest także informacja ze strony Rady o tym, że wg. danych z bazy Scopus z 2018 roku ponad 6100 artykułów będących efektem realizacji grantów należało do 1% najczęściej cytowanych.

Laureaci grantów (wg. ich rodzaju) ERC z polskich instytucji w zestawieniu S6

Nadmieńmy, że Synergy Grant – uzyskany wspólnie przez Bożenę Czerny i Grzegorza Pietrzyńskiego – nie jest przypisany do żadnej dziedziny. Warto też zauważyć, że w zestawieniu S6 (tak samo jak w S7) nie ma m.in. informatyka Piotra Sankowskiego, który jako jedyny naukowiec z polskiej instytucji uzyskał aż trzy granty ERC. Natomiast jedynym laureatem tych grantów reprezentującym nauki przyrodnicze/o życiu w S6 jest biolog o błyskotliwej karierze (będący m.in. członkiem korespondentem PAN) Janusz Bujnicki, podwójny laureat grantów ERC. W poddyscyplinie Developmental Biology zajmuje on miejsca 1275 (bez uwzględniania autocytowań) i 957 (z autocytowaniami) na 105 600 autorów.

Laureaci grantów (wg. ich dziedziny) ERC z polskich instytucji w zestawieniu S7

Ponieważ zdecydowana większość „polskich” grantów została uzyskana przez naukowców z mniejszym doświadczeniem, którym siłą rzeczy trudniej było trafić do zestawienia S6, więc przyjrzyjmy się jeszcze, jak przedstawia się sytuacja w zestawieniu S7 opartym na cytowaniach tylko z roku 2019.

Jak widać, w zestawieniu S7 jest dwukrotnie więcej laureatów Starting Grant niż w S6, choć nadal nie jest to specjalnie imponująca liczba. Nowymi w stosunku do zestawienia S6 są w tym gronie: Marek Cygan (na miejscach 256 i 245 wśród 16 572 autorów w poddyscyplinie Computation Theory & Mathematics), Krzysztof Fic (2954 i 2560 na 186 014 autorów w poddyscyplinie Energy) i Marcin Nowotny (2862 i 2684 na 105 600 autorów w poddyscyplinie Developmental Biology). W S7 nie ma z kolei pojawiającego się w S6 Grzegorza Pietrzyńskiego – laureata Advanced Grant i Synergy Grant.

Laureaci grantów (wg. ich rodzaju) ERC z polskich instytucji w zestawieniu S7

Nagrody FNP

Nagrody Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, nazywane „polskimi Noblami”, przyznawane są od roku 1992 uczonym związanym z polskimi instytucjami lub za osiągnięcia dotyczące polskiej problematyki. Co roku nagradza się nią maksymalnie 4 naukowców (czasami w którymś z obszarów nagrody się nie przyznaje), po jednym z obszaru nauk: o życiu i o Ziemi, chemicznych i o materiałach, matematyczno-fizycznych i inżynierskich oraz humanistycznych i społecznych (taki podział obowiązuje od roku 2011, w pierwotnym były to dziedziny nauk: medycznych i przyrodniczych, technicznych, ścisłych oraz humanistycznych; w roku 1998 do tej ostatniej dodano nauki społeczne). Wysokość Nagrody FNP wynosi obecnie 200 tys. zł, a otrzymało ją dotąd 106 uczonych.

Laureaci Nagrody (wg. jej obszaru/dziedziny) FNP w zestawieniu S6

Niektórzy laureaci mają w S6 niepolską afiliację. Dotyczy to w szczególności jedynego pojawiającego się w S6 laureata reprezentującego nauki humanistyczne i społeczne, tzn. językoznawczyni Anny Wierzbickiej, związanej od 1973 roku z Australijskim Uniwersytetem Narodowym. W poddyscyplinie Languages & Linguistics (nie reprezentowanej w S6 przez nikogo z polską afiliacją) zajmuje ona wysokie miejsca 15 i 13 na 11 932 autorów. Wymieńmy też jeszcze polskiego fizyka z hiszpańską afiliacją Macieja Lewensteina – laureata trzech Advanced Grant ERC, członka Academia Europaea i członka zagranicznego PAN. W poddyscyplinie General Physics, reprezentowanej przez 62 527 autorów, jest on 49 i 43. Z nieobecnych w S6 wspomnijmy z kolei jedynie o nieżyjącym już wybitnym embriologu Andrzeju Tarkowskim, m.in. członku rzeczywistym PAN, członku Francuskiej Akademii Nauk, Amerykańskiej Akademii Nauk i Academia Europaea oraz jedynym polskim laureacie prestiżowej Nagrody Japońskiej.

Członkostwo PAN

Status członka krajowego (rzeczywistego lub korespondenta) Polskiej Akademii Nauk może posiadać jednocześnie nie więcej niż 350 uczonych (na początku marca 2021 roku na stronie internetowej PAN znajdowały się nazwiska 172 członków rzeczywistych i 155 członków korespondentów). Każdy z nich wchodzi w skład jednego z pięciu wydziałów: Nauk Humanistycznych i Społecznych, Nauk Biologicznych i Rolniczych, Nauk Ścisłych i Nauk o Ziemi, Nauk Technicznych lub Nauk Medycznych (najliczniejszy jest trzeci, a najmniej liczny piąty). Nowi członkowie są wybierani przez Zgromadzenie Ogólne Akademii spośród uczonych o wyróżniającym się dorobku naukowym.

Przyjrzymy się teraz sytuacji w dwóch wydziałach. Ponieważ w przypadku laureatów grantów ERC i nagród FNP do S6 najczęściej trafiali przedstawiciele nauk ścisłych, a najrzadziej nauk humanistycznych i społecznych, więc przeanalizujemy zrzeszające ich Wydziały I i III.

Członkowie krajowi PAN (Wydział III Nauk Ścisłych i Nauk o Ziemi) w zestawieniu S6

Trzech członków PAN (jeden rzeczywisty i dwóch korespondentów) pojawiających się w S6 ma amerykańskie afiliacje. Jednym z nich jest słynny radioastronom Aleksander Wolszczan, współodkrywca pierwszych (potwierdzonych) planet pozasłonecznych (za odkrycie innej takiej planety, krążącej wokół gwiazdy typu słonecznego, a nie pulsara, Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki otrzymało w 2019 roku dwóch szwajcarskich astronomów). W poddyscyplinie Astronomy & Astrophysics zajmuje on miejsca 1233 i 1530 na 42 624 autorów i wyprzedza go m.in. odpowiednio 7 i 9 astronomów z polską afiliacją (najwyżej, na miejscach 150 i 86, jest członek rzeczywisty PAN oraz laureat Advanced Grant ERC i Nagrody FNP – Andrzej Udalski z Uniwersytetu Warszawskiego). Inny to wybitny matematyk Henryk Iwaniec (w poddyscyplinie General Mathematics zajmuje on miejsca 576 i 740 na 48 314 autorów), prawdopodobnie najpoważniejszy powojenny polski kandydat do Medalu Fieldsa, który medalu co prawda nie dostał, ale w roku 2015 został nagrodzony (jako jedyny Polak) „Noblem Wschodu” – Nagrodą Shawa. Co ciekawe, promotora jego doktoratu Andrzeja Schinzla, prelegenta na Międzynarodowym Kongresie Matematyków w 1970 roku, członka rzeczywistego PAN oraz członka Austriackiej Akademii Nauk, Węgierskiej Akademii Nauk i Niemieckiej Akademii Przyrodników Leopoldina, który tytuł profesora nadzwyczajnego uzyskał w wieku zaledwie 30 lat, w wykazie S6 nie ma.

Członkowie krajowi PAN (Wydział I Nauk Humanistycznych i Społecznych) w zestawieniu S6

Wymieńmy w tym miejscu jedynie kilku nieobecnych w S6 członków rzeczywistych PAN, którzy są także laureatami nagród FNP: historyka sztuki Stanisława Mossakowskiego, archeologa (egiptologa) Karola Myśliwca, znanego m.in. z odkrycia grobowca wezyra Merefnebefa, historyka Jerzego Strzelczyka, socjologa Piotra Sztompkę – członka Academia Europaea i American Academy of Arts and Sciences oraz byłego przewodniczącego Międzynarodowego Stowarzyszenia Socjologicznego, psychologa Bogdana Wojciszke.

Krzysztof Ciepliński, Akademia Górniczo-Hutnicza

Wróć